İş inovasyonunu en üst düzeye çıkararak iş potansiyelinizi ortaya çıkarıyoruz.
Eposta GönderFosforik Asit, Phosphoric Acid, Ortofosforik Asit, Polifosforik Asit, Asit Fosforik, Acid Phosphoric, E338, 7664-38-2
FOSFORİK ASİT (H₃PO₄)
1. Kimyasal Kimlik ve Malzeme Sınıflandırması
-
Kimyasal Adı: Ortofosforik Asit, Fosforik Asit
-
Eşanlamlılar: Ortofosforik Asit, Trihidroksidooksidofosfor, O-Fosforik Asit, Polifosforik Asit, Asit Fosforik, E338 (gıda katkısı)
-
CAS Numarası: 7664-38-2
-
EC Numarası (EINECS): 231-633-2
-
Moleküler Formül: H₃PO₄
-
Moleküler Ağırlık: 97,99 g/mol
-
Kimyasal Sınıf: Mineral asit (tribazik)
-
HS Kodu / GTIP: 2809.20.00
-
UN Numarası: 1805 (Fosforik asit çözeltisi, aşındırıcı)
-
REACH Durumu: EC 231-633-2 kayıtlı
2. Fiziksel Özellikler
2.1 Genel Fiziksel Özellikler
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm (20°C) | Renksiz, kokusuz, viskoz sıvı veya kristal katı |
| Fiziksel durum (20°C) | Sıvı (ticari çözeltiler); Katı (saf, >42,35°C'de erir) |
| Koku | Kokusuz |
| Yoğunluk (%85 çözelti, 20°C) | 1,834 g/cm³ (%75 için 1,68–1,71; %85 için 1,83–1,85) |
| Yoğunluk (%75 çözelti, 20°C) | 1,68–1,71 g/cm³ |
| Erime noktası (saf) | 42,35°C (108°F) (bu sıcaklığın altında katılaşır) |
| Erime noktası (%85 çözelti) | 21°C (bu sıcaklığın altında kristallenir – soğuk depolamada donabilir) |
| Kaynama noktası (%85 çözelti) | 158°C (bozunur) |
| Parlama noktası | Yanıcı değildir |
| Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı | Uygulanamaz |
| Buhar basıncı (%85 çözelti, 20°C) | 2,8 hPa |
| Kırılma indisi (%85 çözelti, nD20) | 1,434–1,436 |
| Viskozite (%85 çözelti, 20°C) | 47–55 cP (orta viskozite) |
| Ayrışma sabiti (pKa₁) | 2,12 |
| Ayrışma sabiti (pKa₂) | 7,20 |
| Ayrışma sabiti (pKa₃) | 12,67 |
2.2 Konsantrasyona Bağlı Özellikler
| Parametre | %75 Çözelti | %85 Çözelti |
|---|---|---|
| Yoğunluk (20°C) | 1,68–1,71 g/cm³ | 1,83–1,85 g/cm³ |
| H₃PO₄ içeriği | %75,0 ± 0,5 | %85,0 ± 0,5 |
| P₂O₅ içeriği | ~%54 | ~%61,6 |
| Demir (Fe) | ≤ 5–20 ppm | ≤ 5–20 ppm |
| Klorür (Cl) | ≤ 5–10 ppm | ≤ 5–10 ppm |
| Sülfat (SO₄) | ≤ 30–100 ppm | ≤ 30–100 ppm |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ 5–10 ppm | ≤ 5–10 ppm |
| Renk (APHA) | ≤ 10–20 | ≤ 10–20 |
3. Kimyasal Özellikler
3.1 Moleküler Yapı
Yapı: H₃PO₄
-
Tribazik asit – üç proton (H⁺) verebilir
-
Merkezi fosfor atomuna bağlı üç ayrılabilir hidroksil grubu (OH)
-
Bir çift bağlı oksijen (P=O)
-
Sekestrasyon ajanı – metal iyonlarını şelatlar (Fe²⁺, Cu²⁺, Ca²⁺, Mg²⁺)
3.2 Asit Ayrışması
| Ayrışma Adımı | pKa | Denklem |
|---|---|---|
| Birinci ayrışma | 2,12 | H₃PO₄ ⇌ H₂PO₄⁻ + H⁺ |
| İkinci ayrışma | 7,20 | H₂PO₄⁻ ⇌ HPO₄²⁻ + H⁺ |
| Üçüncü ayrışma | 12,67 | HPO₄²⁻ ⇌ PO₄³⁻ + H⁺ |
Asitlik karşılaştırması: Asetik asitten (pKa 4,76) daha güçlü, sülfürik asitten (pKa -3) ve hidroklorik asitten (pKa -6) daha zayıftır.
3.3 Termal Kararlılık
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Bozunma sıcaklığı | >158°C (metafosforik aside, ardından P₂O₅'e dönüşür) |
| Isıtma davranışı | Su kaybeder → pirofosforik asit (H₄P₂O₇) → metafosforik asit (HPO₃) → fosfor pentoksit (P₂O₅) |
| Aşındırıcı doğa | Metaller ve dokular için aşındırıcıdır |
3.4 Kimyasal Reaktivite
| Reaksiyon | Açıklama |
|---|---|
| Metaller ile | Çoğu metal ile reaksiyona girer → hidrojen gazı + metal fosfatlar |
| Alkaliler ile | Nötralizasyon → fosfat tuzları (mono-, di-, tribazik) |
| Amonyak ile | Amonyum fosfat gübreleri (MAP, DAP) |
| Kalsiyum ile | Çözünmeyen kalsiyum fosfat oluşturur (su yumuşatma, kireç giderme) |
| Sekestrasyon | Fe²⁺, Cu²⁺, Ca²⁺, Mg²⁺ iyonlarını bağlar – çökelmeyi önler |
3.5 Kondenzasyon Reaksiyonları
-
Dehidratasyon ile ısıtma → pirofosforik asit (H₄P₂O₇)
-
İleri ısıtma → polifosforik asitler (Hₙ₊₂PₙO₃ₙ₊₁)
-
Tam dehidratasyon → fosfor pentoksit (P₂O₅)
4. Kalite Spesifikasyonları
4.1 Teknik Sınıf (%85 Çözelti)
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| H₃PO₄ içeriği (ağ/ğ) | %85,0 ± 0,5 |
| P₂O₅ içeriği (ağ/ğ) | %61,5–62,5 |
| Renk (APHA) | ≤ 10–20 |
| Özgül ağırlık (20°C) | 1,688–1,710 |
| Demir (Fe) | ≤ 20 ppm |
| Klorür (Cl) | ≤ 10 ppm |
| Sülfat (SO₄) | ≤ 100 ppm |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ 10 ppm |
| Arsenik (As) | ≤ 5–20 ppm |
| Flor (F) | ≤ 10–50 ppm |
4.2 Gıda Sınıfı (E338 – %85 Çözelti)
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| H₃PO₄ içeriği (ağ/ğ) | %85,0 ± 0,5 |
| P₂O₅ içeriği (ağ/ğ) | %61,5–62,5 |
| Arsenik (As) | ≤ 1–2 ppm |
| Florür (F) | ≤ 10 ppm |
| Kurşun (Pb) | ≤ 1–5 ppm |
| Kadmiyum (Cd) | ≤ 1 ppm |
| Cıva (Hg) | ≤ 1 ppm |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ 10 ppm |
| Kolay oksitlenebilen maddeler (H₃PO₃) | ≤ %0,012 |
| Uçucu asitler (CH₃COOH olarak) | ≤ %0,001 |
| Nitratlar (NO₃) | ≤ 5 ppm |
| Renk (APHA) | ≤ 10 |
4.3 Farmasötik Sınıf
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| H₃PO₄ içeriği (ağ/ğ) | %85,0 ± 0,5 |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ 5 ppm |
| Arsenik (As) | ≤ 1 ppm |
| Klorür (Cl) | ≤ 5 ppm |
| Sülfat (SO₄) | ≤ 50 ppm |
| Demir (Fe) | ≤ 10 ppm |
5. Üretim Yöntemleri
5.1 Islak Proses (Gübre Sınıfı – En Yaygın)
Reaksiyon: Ca₅(PO₄)₃OH (fosfat kayası) + 5 H₂SO₄ → 3 H₃PO₄ + 5 CaSO₄ + H₂O
Proses:
-
Fosfat kayası sülfürik asit ile reaksiyona sokulur
-
Kalsiyum sülfat (alçı) çöker ve filtre edilir
-
Seyreltik fosforik asit (%25–32 P₂O₅) üretilir
-
Buharlaştırma ile %40–55 P₂O₅'e konsantre edilir
-
Daha yüksek sınıflar için ilave saflaştırma
Saflık: Daha düşük saflık (metal safsızlıkları içerir – Fe, Al, Mg, F)
Birincil uygulama: Gübre üretimi (MAP, DAP, TSP)
5.2 Termal Proses (Yüksek Saflık – Gıda/Farmasötik Sınıf)
Reaksiyon: P₄ + 5 O₂ → P₄O₁₀; ardından P₄O₁₀ + 6 H₂O → 4 H₃PO₄
Proses:
-
Elementel fosfor (P₄) havada yakılarak P₄O₁₀ üretilir
-
P₄O₁₀ su ile hidrate edilir
-
Yüksek saflıkta fosforik asit elde edilir (metal safsızlığı yoktur)
Saflık: Çok yüksek (gıda ve farmasötik spesifikasyonlarını karşılar)
Birincil uygulama: Gıda katkı maddeleri, farmasötikler, elektronik, metal işleme
5.3 Karşılaştırma: Islak Proses vs. Termal Proses
| Özellik | Islak Proses | Termal Proses |
|---|---|---|
| Saflık | Daha düşük (metal safsızlıkları içerir) | Çok yüksek |
| Renk | Koyu (yeşilden kahverengine) | Berrak, renksiz |
| Ağır metaller | Mevcut | Yok |
| Maliyet | Daha düşük | Daha yüksek |
| Birincil kullanım | Gübreler | Gıda, ilaç, elektronik |
6. Endüstriyel Uygulamalar
6.1 Gübre Üretimi (En Büyük Uygulama – ~%80)
| Uygulama | Ürünler | Fonksiyonu |
|---|---|---|
| Fosfatlı gübreler | MAP (monoamonyum fosfat), DAP (diamonyum fosfat), TSP (triple süperfosfat), NPK | Bitki beslenmesi için fosfor kaynağı |
| Tipik tüketim | Küresel fosforik asit üretiminin >%80'i | Bitki büyümesi için gereklidir (kök gelişimi, çiçeklenme, meyve verme) |
6.2 Gıda ve İçecek Endüstrisi (E338)
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Meşrubatlarda asitlendirici (kola) | Keskin tat verir, asitlik düzenleyici | %0,02–0,05 |
| Reçel ve jellerde asitlendirici | pH ayarı | %0,1–0,5 |
| Tamponlama maddesi | pH stabilizasyonu | %0,01–0,1 |
| Maya besini | Fermantasyon için fosfor kaynağı | %0,01–0,05 |
| Peynir işleme (emülgatör) | Fosfat tuzları (gıda sınıfı) | %0,1–0,5 |
| Et ve deniz ürünleri işleme | pH kontrolü, su tutma | %0,05–0,2 |
Gıda katkı maddesi durumu: E338 – gıda katkı maddesi olarak izin verilmiştir (AB, ABD, Japonya)
6.3 Farmasötik Uygulamalar
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Fosfat tuzları üretimi | Sodyum fosfat, potasyum fosfat, kalsiyum fosfat |
| Tampon çözeltiler | Formülasyonlarda pH kontrolü |
| Efervesan tabletler | Efervesan sistemlerde bileşen |
| Diş çimentoları | Çinko fosfat çimentosu |
| Laksatifler | Sodyum fosfat çözeltileri |
| Besin takviyeleri | Fosfor kaynağı |
6.4 Metal İşleme ve Yüzey Hazırlığı
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Pas giderme (çelik, demir) | Fe₂O₃'ü demir fosfata dönüştürür | %5–10 çözelti |
| Metal yağ giderme | Asidik temizleyici | %1–5 |
| Fosfatlama (metal ön işlem) | Boya yapışması için fosfat kaplama oluşturur | %1–5 |
| Paslanmaz çelik pasivasyonu | Demir kontaminasyonunu giderir | %10–20 |
6.5 Su Arıtma
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Kireç önleme | Ca²⁺ ve Mg²⁺'yi sekestre eder (kireç oluşumunu önler) |
| pH ayarı | Soğutma suyu sistemlerinde asidik pH kontrolü |
| Korozyon inhibisyonu | Koruyucu fosfat filmi oluşturur |
| Kazan suyu arıtma | Sertlik tuzlarını çöktürür |
6.6 Deterjanlar ve Temizlik Ürünleri
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Fosfat builder'ları | Sodyum tripolifosfat (STPP) – su yumuşatma |
| Metal temizleme | Kireç giderme için asidik temizleyici |
| Süt endüstrisi temizliği (CIP) | Asit durulama (süt taşını temizler) |
| Şişe yıkama | Şişe yıkama formülasyonlarında bileşen |
6.7 Kimya Endüstrisi
| Uygulama | Ürünler |
|---|---|
| Fosfat tuzu üretimi | Monosodyum fosfat, disodyum fosfat, trisodyum fosfat, monopotasyum fosfat, dipotasyum fosfat, tripotasyum fosfat, amonyum fosfatlar, kalsiyum fosfatlar |
| Fosfor bazlı bileşikler | Fosfor pentoksit, fosfor triklorür, fosfin (ara maddeler yoluyla) |
| Alev geciktiriciler | Amonyum polifosfat (APP) |
| Yüzey aktif maddeler | Fosfat esterleri |
6.8 Elektronik Endüstrisi
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Yarı iletken aşındırma | Silikon wafer'ler için aşındırıcı |
| PCB temizleme | Lehim kalıntısı giderme |
| Metal yüzey hazırlığı | Temizleme ve aşındırma |
6.9 Petrol ve Gaz Endüstrisi
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Sondaj sıvıları | pH kontrolü, korozyon inhibisyonu |
| Kuyu stimülasyonu | Asitlendirme işlemleri (kireç giderme) |
6.10 Hayvan Yemi
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Monokalsiyum fosfat (MCP) | Hayvan beslenmesi için fosfor ve kalsiyum kaynağı |
| Dikalsiyum fosfat (DCP) | Hayvan beslenmesi için fosfor ve kalsiyum kaynağı |
7. Toksikoloji ve Güvenlik
7.1 Akut Toksisite
| Parametre | Değer | Sınıflandırma |
|---|---|---|
| Oral LD₅₀ (sıçan) | 1.530–3.000 mg/kg | Sınıflandırılmamış |
| Dermal LD₅₀ (tavşan) | 2.740 mg/kg | Sınıflandırılmamış |
| İnhalasyon LC₅₀ (sıçan, 4 saat) | >0,5 mg/L | Sınıflandırılmamış |
| Cilt aşınması | Kategori 1B – Ciddi cilt yanıklarına neden olur (H314) | |
| Göz hasarı | Kategori 1 – Ciddi göz hasarına neden olur (H318) | |
| Soluma | Solunum yolu tahrişine neden olabilir |
7.2 Kronik Toksisite
| Bitiş Noktası | Sınıflandırma |
|---|---|
| Kanserojenite | Sınıflandırılmamış (IARC Grup 3 – sınıflandırılamaz) |
| Mutajenite | Negatif |
| Üreme toksisitesi | Sınıflandırılmamış |
| Hedef organ toksisitesi | Solunum sistemi, dişler (kronik maruziyette diş erozyonu) |
7.3 GHS Sınıflandırması
| Sınıflandırma | Kategori |
|---|---|
| Sinyal kelimesi | Tehlike |
| Zararlılık ifadeleri | H314 – Ciddi cilt yanıklarına ve göz hasarına neden olur |
| H318 – Ciddi göz hasarına neden olur | |
| H290 – Metaller için aşındırıcı olabilir | |
| Önlem ifadeleri | P260, P264, P280, P301+P330+P331, P303+P361+P353, P305+P351+P338, P310 |
7.4 NFPA Derecelendirmesi
| Sağlık | Alevlenirlik | Reaktivite |
|---|---|---|
| 3 | 0 | 0 |
8. Mesleki Maruziyet Limitleri
| Kurum | Limit | Tip |
|---|---|---|
| OSHA PEL | 1 mg/m³ (toplam P olarak) | TWA (8 saat) |
| ACGIH TLV | 1 mg/m³ (toplam P olarak) | TWA (8 saat) |
| NIOSH REL | 1 mg/m³ (toplam P olarak) | TWA (10 saat) |
| AB IOELV | 1 mg/m³ (toplam P olarak) | TWA (8 saat) |
9. Güvenlik Önlemleri ve Kişisel Koruyucu Ekipman (KKE)
-
Tehlikeler:
-
Aşındırıcıdır – ciddi cilt yanıklarına ve göz hasarına neden olur (H314)
-
Metaller için aşındırıcı olabilir (H290)
-
Sucul yaşam için zararlıdır (konsantre formda)
-
Yanıcı değildir (kararlı)
-
-
KKE (zorunlu):
-
Kimyasal dayanımlı eldivenler (bütil kauçuk, neopren, nitril, EN 374)
-
Kimyasal sıçrama korumalı gözlük (EN 166) veya tam yüz siperi – zorunludur
-
Koruyucu giysi (aside dayanıklı önlük veya tulum)
-
Solunum koruması: Sis için P2/P3 filtresi; yüksek konsantrasyonlar için SCBA
-
-
Mühendislik kontrolleri:
-
Sis kontrolü için yerel egzoz havalandırması (LEV)
-
Acil durumlarda göz yıkama istasyonları ve güvenlik duşları
-
Aside dayanıklı zemin ve çevreleme
-
-
Depolama koşulları:
-
Orijinal kapalı kaplarda saklayın (HDPE, paslanmaz çelik veya astarlı karbon çeliği)
-
Alkalilerden (nötralizasyon – ekzotermik), indirgeyici ajanlardan, yanıcı malzemelerden uzak tutun
-
Donmaktan koruyun (%85 çözelti 21°C'nin altında kristalleşebilir – kullanımdan önce ısıtın)
-
İkincil çevreleme ile korozyona dayanıklı alanda saklayın
-
Metal kaplarda saklamayın (birçok metali aşındırır – plastik veya astarlı çelik kullanın)
-
Serin, kuru, iyi havalandırılmış alanda saklayın (5–30°C)
-
-
Kap malzemeleri:
-
Uygun: HDPE, polipropilen, PVC, PTFE, cam, paslanmaz çelik (304, 316), astarlı karbon çeliği
-
Uygun değil: Astarsız karbon çeliği, alüminyum (aşınır), bakır (aşınır), pirinç (aşınır)
-
-
İlk yardım:
-
Soluma: Temiz havaya çıkarın; nefes almak zorsa oksijen verin; durmuşsa suni teneffüs yapın; tıbbi yardım alın
-
Cilt teması: Kirlenmiş giysileri çıkarın; en az 15 dakika bol su ile hemen durulayın; acil tıbbi yardım alın
-
Göz teması: Göz kapaklarını aralayarak en az 15 dakika su ile durulayın; kontakt lensleri çıkarın; acil tıbbi yardım alın
-
Yutma: KUSTURMAYIN; ağzı çalkalayın; su veya süt için; acil tıbbi yardım alın (bilinçsiz kişiye asla ağızdan bir şey vermeyin)
-
10. Çevresel Akıbet
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Biyobozunabilirlik | Uygulanamaz (inorganik) |
| Sucul toksisite (balık, LC₅₀, 96 saat) | 100–500 mg/L (P olarak) – orta |
| Daphnia magna (EC₅₀, 48 saat) | 50–200 mg/L |
| Algal toksisite (EC₅₀, 72 saat) | 10–100 mg/L |
| Ötrofikasyon potansiyeli | Yüksek (fosfor girişi alg patlamalarını teşvik eder) |
| Toprakta hareketlilik | Yüksek (yüksek su çözünürlüğü) |
| Biyobirikim | Düşük potansiyel |
| WGK Almanya | 1 (su için düşük tehlike) – ancak ötrofikasyon riskine dikkat edin |
| Bertaraf yöntemi | Kireç veya kostik soda ile nötralizasyon → kalsiyum fosfat çamuru → düzenli depolama (tehlikesiz) |
11. Taşımacılık Bilgileri
| Düzenleme | Sınıflandırma |
|---|---|
| UN Numarası | 1805 |
| Uygun sevkiyat adı | Fosforik asit çözeltisi |
| ADR/RID | Sınıf 8 (Aşındırıcı), Ambalaj grubu III |
| IMDG | Sınıf 8, PG III |
| IATA | Sınıf 8, PG III |
| DOT | Sınıf 8, PG III |
| Tehlike etiketi | Aşındırıcı (8) |
| Deniz kirleticisi | Hayır |
12. Ambalaj ve Sevkiyat Seçenekleri
| Ambalaj Tipi | Ağırlık | Menşei |
|---|---|---|
| IBC | 1.700 kg | Prayon (%85) |
| IBC (iadesiz) | 1.650 kg | Çin (%85) |
| IBC (iade dahil) | 1.650 kg | Çin (%85) |
| Orijinal bidon | 35 kg | Çin (%85) |
| Dökme tanker | Değişken | Yurt içi (Çorlu, Gebze, Bursa bölgeleri) |
13. Eşanlamlılar ve Yaygın İsimler
-
Türkçe: Fosforik Asit, Ortofosforik Asit, Asit Fosforik
-
İngilizce: Phosphoric Acid, Orthophosphoric Acid, Trihydroxidooxidophosphorus, O-Phosphoric Acid, Polyphosphoric Acid
-
Diğer isimler: E338 (gıda katkısı)
-
Fransızca: Acide phosphorique
-
Almanca: Phosphorsäure
-
İspanyolca: Ácido fosfórico
14. Düzenleyici Durum
| Düzenleme | Durum |
|---|---|
| REACH (AB) | Kayıtlı (EC 231-633-2) |
| TSCA (ABD) | Listelenmiştir |
| FDA | GRAS (Genel Olarak Güvenli Kabul Edilir) – gıda katkı maddesi E338 |
| EFSA | Gıda katkı maddesi olarak izin verilmiştir (E338) |
| EPA | Kısıtlanmamıştır (ancak fosfor deşarjı düzenlenir) |
| AB Gübre Yönetmeliği | İzin verilmiştir (fosfatlı gübrelerde bileşen) |
15. Neden Fosforik Asit Tercih Edilmelidir?
| Avantaj | Açıklama |
|---|---|
| Çok yönlü tribazik asit | Üç ayrılabilir proton, birden fazla tuz formuna izin verir (mono-, di-, tribazik) |
| Mükemmel sekestrasyon ajanı | Fe²⁺, Cu²⁺, Ca²⁺, Mg²⁺'yi şelatlar – kireç ve çökelmeyi önler |
| Temel gübre bileşeni | Küresel gıda üretimi için kritiktir (~%80 tüketim) |
| Gıda sınıfı mevcuttur (E338) | İzin verilen gıda katkı maddesi – düzenlenmiş seviyelerde insan tüketimi için güvenlidir |
| Aşındırıcı – etkili temizleyici | Metal yüzeylerden pas, kireç ve birikintileri temizler |
| Yanıcı değildir | Taşıması güvenlidir; yangın tehlikesi yoktur |
| Yaygın bulunabilirlik | Büyük miktarlarda küresel olarak üretilir |
| Birden fazla sınıf | Teknik, gıda, farmasötik – çeşitli uygulamalar için uygundur |
| Geri dönüştürülebilir | Fosfat atık akışlarından geri kazanılabilir |
Sınırlamalar:
-
Aşındırıcıdır – Ciddi cilt yanıklarına ve göz hasarına neden olur (H314); KKE gerektirir (gözlük, eldiven, koruyucu giysi)
-
Ötrofikasyon potansiyeli – Su kütlelerine fosfor deşarjı alg patlamalarına neden olur; sıkı deşarj limitleri uygulanır
-
Soğuk depolamada kristalleşme – %85 çözelti 21°C'nin altında katılaşır; kullanımdan önce ısıtma gerektirir
-
Ağır metal safsızlıkları (ıslak proses sınıfı) – Gıda/farmasötik kullanım için uygun değildir; hassas uygulamalar için termal proses sınıfı gerektirir
-
Metaller için aşındırıcıdır – Plastik veya paslanmaz çelik ekipman gerektirir
16. Konsantrasyon Sınıfları – Karşılaştırma
| Özellik | %75 Çözelti | %85 Çözelti | Saf (%100) |
|---|---|---|---|
| 20°C'de fiziksel durum | Sıvı | Sıvı (viskoz) | Katı (kristal) |
| Yoğunluk (20°C) | 1,68–1,71 g/cm³ | 1,83–1,85 g/cm³ | ~1,87 g/cm³ |
| P₂O₅ içeriği | ~%54 | ~%61,6 | ~%72,4 |
| Donma noktası | <0°C | 21°C (altında kristallenir) | 42,35°C |
| Viskozite (20°C) | ~10–20 cP | 47–55 cP | Katı |
| Aşındırıcılık | Orta | Yüksek | Çok yüksek |
| Tipik uygulamalar | Gübreler, deterjanlar | Gıda, metal işleme | Laboratuvar, özel |
17. Diğer Mineral Asitlerle Karşılaştırma
| Özellik | Fosforik Asit (H₃PO₄) | Sülfürik Asit (H₂SO₄) | Hidroklorik Asit (HCl) | Nitrik Asit (HNO₃) |
|---|---|---|---|---|
| Baziklik | Tribazik | Dibazik | Monobazik | Monobazik |
| pKa₁ | 2,12 | -3 (çok güçlü) | -6 (çok güçlü) | -1,3 (güçlü) |
| Aşındırıcılık | Orta | Çok yüksek | Yüksek | Çok yüksek |
| Oksitleme gücü | Yok | Yok (kons. oksitleyicidir) | Yok | Güçlü |
| Duman çıkarma | Hayır | Hayır | Evet (kons.) | Evet (kons.) |
| Metal uyumluluğu | Zayıf (aşındırır) | Zayıf (aşındırır) | Zayıf (aşındırır) | Zayıf (aşındırır) |
| Uçuculuk | Uçucu değildir | Düşük | Yüksek | Yüksek |
| Termal kararlılık | >158°C'de bozunur | Çok kararlı | Kararlı | Bozunur |
| Sekestrasyon | Mükemmel (şelatlar) | Yok | Yok | Yok |
| Birincil kullanım | Gübreler, gıda | Endüstriyel, bataryalar | Çelik asitleme | Patlayıcılar, aşındırma |
18. Fosforik Asitten Türetilen Fosfat Tuzları
| Tuz | Formül | Birincil Uygulama |
|---|---|---|
| Monosodyum fosfat (MSP) | NaH₂PO₄ | pH tamponu, gıda katkısı |
| Disodyum fosfat (DSP) | Na₂HPO₄ | pH tamponu, emülgatör |
| Trisodyum fosfat (TSP) | Na₃PO₄ | Deterjan builder'ı, temizleyici |
| Monopotasyum fosfat (MKP) | KH₂PO₄ | Gübre (çözünür), pH tamponu |
| Dipotasyum fosfat (DKP) | K₂HPO₄ | Gübre, pH tamponu |
| Monoamonyum fosfat (MAP) | NH₄H₂PO₄ | Gübre |
| Diamonyum fosfat (DAP) | (NH₄)₂HPO₄ | Gübre |
| Monokalsiyum fosfat (MCP) | Ca(H₂PO₄)₂ | Hayvan yemi, kabartma tozu |
| Dikalsiyum fosfat (DCP) | CaHPO₄ | Hayvan yemi, diş macunu aşındırıcısı |
19. Sık Sorulan Sorular (SSS)
S1: Fosforik asit ile fosforlu asit (H₃PO₃) arasındaki fark nedir?
C1: Fosforik asit (H₃PO₄) H₃PO₄'tür (ortofosforik) – P–H bağı olmayan bir tribazik asittir. Fosforlu asit (H₃PO₃) HP(O)(OH)₂'dir – bir P–H bağı ve güçlü indirgeme özelliklerine sahip dibazik bir asittir.
S2: %85 fosforik asit soğuk depolamada neden kristalleşir?
C2: %85 fosforik asidin donma noktası 21°C'dir. Bu sıcaklığın altında çözelti kristalleşir. 30–40°C'ye ısıtma ve hafif karıştırma ile kristaller kaliteyi etkilemeden yeniden çözünür.
S3: Fosforik asit gıdada (kola içecekleri) güvenli midir?
C3: Evet, gıda sınıfı fosforik asit (E338), FDA ve EFSA tarafından düzenlenmiş konsantrasyonlarda (tipik olarak meşrubatlarda %0,02–0,05) GRAS (Genel Olarak Güvenli Kabul Edilir) olarak belirlenmiştir.
S4: Fosforik asit depolamak için hangi metaller uygundur?
C4: Uygun malzemeler: HDPE, polipropilen, PVC, PTFE, cam, paslanmaz çelik (304, 316), astarlı karbon çeliği. Uygun değildir: astarsız karbon çeliği, alüminyum, bakır, pirinç (aşınır).
S5: Fosforik asit dökülmeleri nasıl nötralize edilir?
C5: Nötralizasyon için kireç (kalsiyum hidroksit) veya soda külü (sodyum karbonat) kullanın. Nötralizasyon ekzotermiktir – yavaşça ekleyin. Kalıntı (kalsiyum fosfat) tehlikesiz atık olarak bertaraf edilebilir.
20. Özet Tablo – Tek Bakışta Temel Spesifikasyonlar
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Ürün Adı | Fosforik Asit (Ortofosforik Asit) |
| CAS Numarası | 7664-38-2 |
| Moleküler Formül | H₃PO₄ |
| Moleküler Ağırlık | 97,99 g/mol |
| Görünüm (%85 çözelti) | Berrak, renksiz viskoz sıvı |
| Yoğunluk (%85, 20°C) | 1,834 g/cm³ |
| Erime Noktası (saf) | 42,35°C |
| Erime Noktası (%85 çözelti) | 21°C (altında kristalleşir) |
| Kaynama Noktası (%85 çözelti) | 158°C (bozunur) |
| Parlama Noktası | Yanıcı değildir |
| pKa₁ / pKa₂ / pKa₃ | 2,12 / 7,20 / 12,67 |
| Suda Çözünürlük | Tamamen karışabilir |
| Viskozite (%85, 20°C) | 47–55 cP |
| H₃PO₄ içeriği (tipik) | %75 veya %85 a/ğ |
| P₂O₅ içeriği (%85 çözelti) | ~%61,6 |
| Birincil Uygulamalar | Gübreler (~%80), gıda katkısı (E338), metal işleme, farmasötikler, deterjanlar |
| GHS Sinyal Kelimesi | Tehlike |
| Zararlılık İfadeleri | H314, H318, H290 |
| UN Numarası | 1805 |
| DOT Tehlike Sınıfı | 8 (Aşındırıcı) |
| Biyobozunabilirlik | Uygulanamaz (inorganik) |
| Ötrofikasyon potansiyeli | Yüksek (fosfor girişi) |
Bu TDS, ISO 11014-1 formatına uygun olarak hazırlanmış olup, gübre üreticileri, gıda teknologları, metal işleme uzmanları, kimya mühendisleri, farmasötik formülatörler ve satın alma profesyonelleri için tasarlanmıştır. Analiz Sertifikaları (CoA), Güvenlik Bilgi Formları (SDS) ve numune validasyon raporları talep üzerine temin edilebilir.
