İş inovasyonunu en üst düzeye çıkararak iş potansiyelinizi ortaya çıkarıyoruz.
Eposta GönderFosfonik Asit, Fosforlu Asit, Fosforöz Asit, Phosphonic Acid, Phosphorous Acid, Orthophosphorus Acid, Phosphorus Trihydroxide, Dihydroxyphosphine Oxide, Trihydroxyphosphine, 13598-36-2
Kimyasal Adı: Fosfonik Asit, Fosforlu Asit, Ortofosforlu Asit
Eşanlamlılar: Fosfor Trihidroksit, Dihidroksifosfin Oksit, Trihidroksifosfin, Hidrojen Fosfonat
CAS Numarası: 13598-36-2
Moleküler Formül: H₃PO₃
Moleküler Ağırlık: 82,00 g/mol
EC Numarası: 237-066-7
MDL Numarası: MFCD00137263
RTECS Numarası: SZ6400000
UN Numarası: 2834 (Fosforlu asit, katı)
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm | Beyaz ila renksiz kristal katı |
| Kristal formu | Romboidal veya plaka benzeri kristaller |
| Koku | Kokusuz (ısıtıldığında hafif keskin koku) |
| Yoğunluk (25°C) | 1,651 g/cm³ |
| Erime noktası | 73°C (163°F) |
| Kaynama noktası | 200°C (bozunur) |
| Bozunma sıcaklığı | >180°C (H₃PO₄ + PH₃ oluşturur – yüksek derecede toksik) |
| Buhar basıncı (20°C) | 0,001 Pa (çok düşük) |
| Kırılma indisi (nD) | 1,491 (25°C'de) |
| Yığma yoğunluğu (sıkıştırılmış) | 0,9–1,1 g/cm³ (toz form) |
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Ergime entalpisi | ~12–15 kJ/mol |
| Bozunma ısısı | Endotermik (H₃PO₄ ve PH₃ üretir) |
| Özgül ısı kapasitesi (C_p, 25°C) | ~1,2 J/(g·K) |
| Isıl iletkenlik (katı) | ~0,3 W/(m·K) |
Yapı tipi: P–H bağı içeren fosfor oksoasidi (fosforik asitten farklıdır)
Moleküler geometri: Tetrahedral (P merkezi, OH, OH, H ve O ile)
Gerçek formül: HP(O)(OH)₂ (bir P–H bağı ve iki P–OH grubu içerir)
Tautomerizm: Ağırlıklı olarak HP(O)(OH)₂ olarak bulunur (P(OH)₃ değil)
P–H bağı: IR spektrumunda ~2300–2400 cm⁻¹'de karakteristik bant
| Ayrışma | pKa | Değer | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Birinci ayrışma | pKa₁ | 1,29 | HP(O)(OH)₂ → HP(O)(OH)O⁻ + H⁺ |
| İkinci ayrışma | pKa₂ | 6,74 | HP(O)(OH)O⁻ → HP(O)O₂²⁻ + H⁺ |
| Üçüncü ayrışma | pKa₃ | ~12–14 (çok zayıf) | Tipik olarak dikkate alınmaz |
Asitlik karşılaştırması: Fosforik asitten (H₃PO₄ pKa₁ = 2,14) daha güçlüdür
Dibazik doğa: H₃PO₃ formülüne rağmen, sadece iki asidik hidrojen vardır (üçüncü hidrojen doğrudan P'ye bağlıdır, asidik değildir)
| Çözücü | Çözünürlük (g/100 mL) | Sıcaklık |
|---|---|---|
| Su | Yüksek oranda çözünür (≈ 300 g/100 mL) | 20°C |
| Su | Tamamen karışabilir | 80°C |
| Etanol | 100 g/100 mL (çözünür) | 20°C |
| Metanol | Çözünür | 20°C |
| Aseton | 50 g/100 mL | 20°C |
| Dietil eter | Az çözünür | 20°C |
| Benzen | Çözünmez | 20°C |
| Toluen | Çözünmez | 20°C |
| Kloroform | Çözünmez | 20°C |
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Havada oksidasyon | Atmosferik oksijen tarafından yavaşça fosforik aside (H₃PO₄) oksitlenir |
| Hız | Oda sıcaklığında yavaş; ısı ve nem ile hızlanır |
| Reaksiyon | 2H₃PO₃ + O₂ → 2H₃PO₄ |
| Parametre | Açıklama |
|---|---|
| Bozunma başlangıcı | >180°C |
| Bozunma reaksiyonu | 4H₃PO₃ → 3H₃PO₄ + PH₃ (fosfin – yüksek derecede toksik, yanıcı) |
| PH₃ tehlikeleri | Son derece toksik (LC₅₀ ~ 11 ppm), piroforik, hava ile patlayıcı |
| Uyarı | Fosforlu asidi uygun havalandırma olmadan 180°C'nin üzerinde ısıtmayın! |
| İndirgeme özelliği | Değer / Açıklama |
|---|---|
| Standart redoks potansiyeli | E° (HPO₃²⁻/H₃PO₃) ~ -0,5 V |
| Ag⁺ indirgemesi | 2Ag⁺ + H₃PO₃ + H₂O → 2Ag (k) + H₃PO₄ + 2H⁺ |
| Hg²⁺ indirgemesi | Hg²⁺'yı Hg⁰ veya Hg₂²⁺'ye indirger |
| Cu²⁺ indirgemesi | Cu²⁺'yı Cu⁺ veya Cu⁰'ye indirger |
| Fe³⁺ indirgemesi | Fe³⁺ + H₃PO₃ + H₂O → Fe²⁺ + H₃PO₄ + 2H⁺ |
| İyodat indirgemesi | IO₃⁻ + H₃PO₃ → I⁻ + H₃PO₄ (analitik kimyada kullanılır) |
| Sülfürik asit indirgemesi | H₂SO₄ + H₃PO₃ → SO₂ (g) + H₃PO₄ + H₂O (ısıtıldığında) |
| Reaksiyon | Açıklama |
|---|---|
| NaOH ile | H₃PO₃ + NaOH → NaH₂PO₃ + H₂O (sodyum dihidrojen fosfit) |
| 2NaOH ile | H₃PO₃ + 2NaOH → Na₂HPO₃ + 2H₂O (disodyum hidrojen fosfit) |
| Aminlerle | Fosfit tuzları oluşturur (ekzotermik) – stabilizatör üretiminde kullanılır |
| Metal | Reaksiyon Ürünü | Not |
|---|---|---|
| Kurşun (Pb) | PbHPO₃ (kurutşun fosfit) | Plastik stabilizatörü (örn. dibazik kurşun fosfit) |
| Kalsiyum (Ca) | CaHPO₃ | Çeşitli uygulamalar için ara madde |
| Çinko (Zn) | ZnHPO₃ | Korozyon inhibisyonunda kullanılır |
Reaksiyon: PCl₃ + 3H₂O → H₃PO₃ + 3HCl (ekzotermik, şiddetli)
Proses: PCl₃ karıştırma ve soğutma altında suya yavaşça eklenir → hidroliz reaksiyonu → yan ürün olarak hidrojen klorür (HCl) açığa çıkar → HCl, hidroklorik asit olarak geri kazanılır → çözelti rafine edilir → soğutulur → kristallendirilir → renk giderme → kurutulur
Verim: %90–95
Elde edilen saflık: %98–99,5
Yan ürün: HCl (değerlidir – hidroklorik asit olarak satılır)
Proses: Fosfit tuzlarından mineral asit kullanılarak → fosforlu asit eldesi
Daha az yaygındır: Özel sınıflar için kullanılır
Su veya etanolden yeniden kristallendirme
Aktif karbon işlemi: Renk giderme için
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| Saflık (H₃PO₃, ağ/ğ) | ≥ %98,0–99,0 |
| Fosforik asit (H₃PO₄) | ≤ %0,5–1,0 |
| Klorür (Cl) | ≤ %0,02 |
| Sülfat (SO₄) | ≤ %0,02 |
| Demir (Fe) | ≤ %0,002 |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ %0,001 |
| Suda çözünmeyenler | ≤ %0,1 |
| Renk | Beyaz (APHA ≤ 20) |
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| Saflık (H₃PO₃, ağ/ğ) | ≥ %99,0–99,5 |
| Fosforik asit (H₃PO₄) | ≤ %0,2 |
| Klorür (Cl) | ≤ %0,005 |
| Sülfat (SO₄) | ≤ %0,005 |
| Demir (Fe) | ≤ %0,0005 |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ %0,0005 |
| İndirgeme gücü | Testi geçer (örn. Ag⁺'yi indirger) |
| Uygulama | Ürün | Tipik Yükleme |
|---|---|---|
| PVC ısı stabilizatörleri | Dibazik kurşun fosfit (2PbO·PbHPO₃·0,5H₂O) | 1–5 phr |
| Polikarbonat stabilizatörü | Fosfit esterleri | %0,1–1 |
| Naylon antioksidan | Naylon 1010 için | %0,1–0,5 |
| Polyester stabilizatörü | İşleme sırasında bozunmayı önler | %0,1–0,3 |
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Uygulama | Soğutma suyu sistemleri için kireç önleyici, korozyon inhibitörü |
| Mekanizma | Fosfit iyonları (HPO₃²⁻) metal iyonlarını şelatlar, koruyucu filmler oluşturur |
| Tipik dozaj | 5–50 mg/L |
| Sinerjistler | Çinko tuzları, fosfonatlar, poliakrilatlar |
| Kazan suyu arıtma | Oksijen süpürücü (çözünmüş O₂'yi indirger) |
| Uygulama | Ürün | Önemi |
|---|---|---|
| Organofosforlu pestisitler | Glifosat (herbisit) öncüsü – oksidasyon yoluyla | Çok büyük hacim |
| Fungisitler | Fosetil-Al (alüminyum tris-O-etilfosfonat) | Sistemik fungisit |
| Bitki besleme | Fosfit gübreleri (doğrudan P kaynağı değildir – fosfit, fosfat gibi metabolize edilmez) | Hastalık kontrolü için yaprak uygulaması |
| Uygulama | Açıklama |
|---|---|
| Organik sentez | Nitro bileşiklerinin aminlere indirgenmesi |
| Boya endüstrisi | Boya üretiminde indirgeyici ajan |
| Farmasötik ara maddeler | Çeşitli fosfonat ilaçlarının sentezi |
| Antioksidan | Çeşitli formülasyonlarda oksidasyonu önler |
| Uygulama | Açıklama |
|---|---|
| İyodat tayini | IO₃⁻'yı I⁻'ye indirger – iyodometrik titrasyonlarda kullanılır |
| Cıva tayini | Hg²⁺'yı Hg⁰'ye indirger (soğuk buhar AAS) |
| Bakır tayini | Cu²⁺'yı Cu⁺'ye indirger (kolorimetrik yöntemler) |
| Altın/gümüş tayini | Au³⁺/Ag⁺'yı metalik Au/Ag'ye indirger |
| Kadmiyum tayini | Bazı yöntemlerde girişim baskılanması |
| İndirgeyici ajan | Analitik prosedürlerde genel amaçlı indirgeyici ajan |
| Reaksiyon | Ürün | Uygulama |
|---|---|---|
| H₃PO₃ + 3ROH (katalizör ile) | (RO)₃P (trialkil fosfit) | Antioksidanlar, alev geciktiriciler |
| H₃PO₃ + 2ROH | (RO)₂PHO (dialkil fosfit) | Pestisit ara maddeleri |
| H₃PO₃ + 4ROH + olefin | Fosfonat esterleri | PVC stabilizatörleri |
Yol: H₃PO₃ + formaldehit + glisin → oksidasyon → glifosat (N-(fosfonometil)glisin)
Reaksiyon adımları:
H₃PO₃ + CH₂O → HOCH₂P(O)(OH)₂ (hidroksimetilfosfonik asit)
Glisin ile reaksiyon → iminodiasetik asit türevi
Oksidasyon → glifosat
Küresel önemi: Dünya çapında en yüksek hacimli herbisitlerden biri
Dibazik kurşun fosfit: 2PbO + PbHPO₃ → (2PbO·PbHPO₃) – PVC ısı stabilizatörü
Kalsiyum/çinko fosfitler: Yeni nesil toksik olmayan stabilizatör alternatifleri
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Oral LD₅₀ (sıçan) | 1.895 mg/kg (orta derecede toksik) |
| Oral LD₅₀ (fare) | 2.172 mg/kg |
| Cilt aşınması | Aşındırıcı (R35 – Şiddetli yanıklara neden olur) |
| Göz hasarı | Şiddetli hasar (aşındırıcı) |
| Soluma tehlikesi | Solunum yolunu tahriş eder; yüksek sıcaklıkta PH₃'e bozunur |
| Mutajenite | Negatif (Ames testi) |
| Kanserojenite | Sınıflandırılmamış (IARC Grup 3) |
| OSHA PEL (P olarak) | Özel olarak belirlenmemiştir |
| ACGIH TLV | Özel olarak belirlenmemiştir |
| PH₃ yan ürün tehlikesi | Son derece toksik – açık kaplarda 180°C'nin üzerinde ısıtmaktan kaçının |
Tehlikeler:
Aşındırıcı – ciltte şiddetli yanıklara ve göz hasarına neden olur (R35)
Yutulması halinde zararlıdır (R22)
180°C'nin üzerinde toksik, yanıcı fosfine (PH₃) bozunur
Higroskopik – havadan nem emer
Reaktivite:
Güçlü bazlarla uyumsuzdur (nötralizasyon – ekzotermik)
Oksitleyici ajanlarla uyumsuzdur (reaksiyon şiddetli olabilir)
Metallerle reaksiyona girer (hidrojen gazı açığa çıkarabilir)
Havada yavaş oksidasyon H₃PO₄'e
KKE (zorunlu):
Kimyasal dayanımlı eldivenler (nitril, neopren veya bütil kauçuk, EN 374)
Kimyasal sıçrama korumalı gözlük (EN 166) veya tam yüz siperi
Koruyucu giysi (aside dayanıklı önlük veya tulum)
Solunum koruması (toz için P2/P3 filtresi; ısıtılıyorsa SCBA)
Mühendislik kontrolleri:
Tozlu işlemler için yerel egzoz havalandırması (LEV)
Göz yıkama istasyonları ve güvenlik duşları (acil yakınlıkta)
İlk yardım:
Soluma: Temiz havaya çıkarın; solunum zorluğu varsa oksijen uygulayın; tıbbi yardım alın
Cilt teması: Kirlenmiş giysileri çıkarın; en az 15 dakika bol su ile yıkayın; tıbbi yardım alın
Göz teması: Göz kapaklarını aralayarak 15–20 dakika su ile durulayın; acil tıbbi yardım alın
Yutma: Ağzı çalkalayın; KUSTURMAYIN; süt veya su için; acil tıbbi yardım alın
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Biyobozunma | Kolay biyobozunur değil (inorganik/organik hibrit) |
| Ekotoksisite (balık, LC₅₀, 96 saat) | 100–500 mg/L (orta toksisite) |
| Daphnia magna (EC₅₀, 48 saat) | 50–200 mg/L |
| Çevresel kalıcılık | Zamanla fosfata (H₃PO₄) oksitlenir |
| Ötrofikasyon potansiyeli | Fosfattan daha düşüktür (fosfit, algler için biyoyararlanımlı değildir) |
| Bertaraf yöntemi | Kireç (Ca(OH)₂) ile nötralizasyon → kalsiyum fosfit çamuru → düzenli depolama |
| Atık kodu (AB) | 16 06 03* (tehlikeli – kontamine ise) |
Depolama koşulları:
Serin, kuru, iyi havalandırılmış alan (15–30°C)
Orijinal ambalajında ağzı sıkıca kapalı tutun (higroskopik)
Güçlü bazlardan, oksitleyici ajanlardan ve metallerden uzak tutun
Yüksek sıcaklıklardan (>150°C) kaçının – PH₃'e bozunma
Nemden koruyun (topaklanma ve oksidasyonu önler)
Korozyona dayanıklı depolama kullanın (plastik, cam kaplı veya paslanmaz çelik)
Raf ömrü:
Kapalı kap (kuru): 24–36 ay
Açılmış kap: 6–12 ay (uygun şekilde kapatılır, inert gaz altında saklanırsa)
Bozunma göstergesi:
Topaklanma/sertleşme (nem emilimi)
Sarı renk değişimi (H₃PO₄'e oksidasyon)
İndirgeme gücü kaybı (analitik test)
| Düzenleme | Sınıflandırma |
|---|---|
| UN Numarası | 2834 (Fosforlu asit, katı) |
| ADR/RID | Sınıf 8 (Aşındırıcı), Ambalaj grubu III |
| IMDG | Sınıf 8, PG III |
| IATA | Sınıf 8, PG III |
| Uygun sevkiyat adı | Fosforlu asit (katı) |
| Tehlike etiketi | Aşındırıcı (8) |
| Deniz kirleticisi | Hayır |
| Özel hüküm | Uygulanamaz |
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Prensip | Fosforlu asidin fenolftalein göstergesi ile NaOH ile titrasyonu |
| Reaksiyon | H₃PO₃ + 2NaOH → Na₂HPO₃ + 2H₂O |
| Eşdeğer ağırlık | 41,00 g/eq (H₃PO₃/2) |
| Girişimler | H₃PO₄ (fosforik asit) aynı pH aralığında monobazik olarak titre edilir |
| Yöntem | Prensip |
|---|---|
| İyodometrik titrasyon | H₃PO₃, I₂'yi I⁻'ye indirger (H₃PO₄ yapmaz) |
| KMnO₄ ile redoks titrasyonu | H₃PO₃, MnO₄⁻'yi indirger (H₃PO₄ yapmaz) |
| Spektrofotometrik (fosfomolibdat) | Fosfat mavi renk verir; fosfit standart koşullar altında reaksiyona girmez |
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Prensip | H₃PO₃, Ag⁺'yı metalik Ag'ye indirger (koyu çökelti) |
| Reaksiyon | 2Ag⁺ + H₃PO₃ + H₂O → 2Ag (k) + H₃PO₄ + 2H⁺ |
| Gösterge | Koyu (kahverengi/siyah) gümüş birikintisi oluşumu |
Türkçe: Fosfonik asit, Fosforlu asit, Ortofosforlu asit, Fosfor trihidroksit, Dihidroksifosfin oksit, Trihidroksifosfin
İngilizce: Phosphonic acid, Phosphorous acid, Orthophosphorous acid, Phosphorus trihydroxide
Almanca: Phosphonsäure, Phosphorige Säure
Fransızca: Acide phosphoreux
İspanyolca: Ácido fosforoso
İtalyanca: Acido fosforoso
| Standart | Uygunluk |
|---|---|
| REACH (EC 1907/2006) | Kayıtlı (EC 237-066-7) |
| TSCA (ABD) | Listelenmiştir |
| RoHS | Uyumlu (kısıtlanmamıştır) |
| FDA (21 CFR) | Polimerlerde antioksidan olarak sınırlı dolaylı gıda teması |
| Avantaj | Açıklama |
|---|---|
| Güçlü indirgeyici ajan | Ag⁺, Hg²⁺, Cu²⁺, Fe³⁺, IO₃⁻'yi indirger – analitik kimya ve metal geri kazanımında kullanışlıdır |
| Dibazik asit (pKa₁ = 1,29) | H₃PO₄'ten daha güçlü asitlik – pH kontrolü için etkilidir |
| Fosfit stabilizatörleri için ana öncü | PVC ısı stabilizatörleri için gereklidir (dibazik kurşun fosfit) |
| Glifosat ara maddesi | Dünyanın en yaygın kullanılan herbisiti için kritik hammadde |
| Korozyon inhibisyonu | Su arıtma formülasyonlarında etkilidir (kireç/korozyon kontrolü) |
| Çok yönlü sentez | Fosfit esterleri üretir (antioksidanlar, alev geciktiriciler, pestisit ara maddeleri) |
| Higroskopik ancak kararlı (kuru tutulursa) | Uygun koşullar altında taşınması kolaydır |
| Uygun maliyetli | Birçok özel fosfor bileşiğinden daha düşük maliyet |
| Sınırlama notu: | Aşındırıcıdır – dikkatli taşıma gerektirir. 180°C'nin üzerinde toksik, piroforik PH₃'e bozunur – asla havalandırmasız ısıtmayın. Havada yavaşça H₃PO₄'e oksitlenir. Doğrudan bitki besin maddesi değildir (fosfit, bitki alımı için fosfata oksitlenmelidir). |
| Sınırlama | Açıklama / Çözüm |
|---|---|
| Aşındırıcı doğa | Aside dayanıklı ekipman ve KKE gerektirir |
| 180°C'nin üzerinde PH₃ oluşumu | İnert atmosfer ve uygun havalandırma/süpürme olmadan 180°C'nin üzerinde ısıtmayın |
| Hava oksidasyonu | Yavaşça H₃PO₄'e dönüşür – kapalı kaplarda saklayın, uzun süreli depolama için inert gaz altında kullanın |
| Higroskopik | Havadan nem emer – topaklanmaya, azalmış saflığa neden olur |
| Doğrudan gübre değildir | Fosfit bitkiler tarafından metabolize edilmez (fosfata oksitlenmelidir) – tek P kaynağı olarak kullanmayın |
| Metal korozyonu | Birçok metali aşındırır (plastik, cam kaplı veya 316 paslanmaz çelik ekipman kullanın) |
| Toksik yan ürünler | Termal bozunma PH₃ verir (son derece toksik, piroforik) – yeterli havalandırma sağlayın |
| Sektör | Uygulama | Tipik Konsantrasyon/Kullanım | Alternatifler |
|---|---|---|---|
| Plastikler | PVC ısı stabilizatörü (dibazik kurşun fosfit) | 1–5 phr | Kalsiyum/çinko stabilizatörleri, organotinler |
| Plastikler | Polikarbonat/naylon antioksidan | %0,1–1 | Sterik engelli fenoller, fosfitler |
| Su Arıtma | Korozyon/kireç önleyici | 5–50 mg/L | Fosfonatlar (ATMP, HEDP), poliakrilatlar |
| Tarım | Glifosat üretimi (herbisit) | Büyük hacimli hammadde | Yok (ana ara madde) |
| Tarım | Fosetil-Al fungisit üretimi | Ara madde | Yok |
| Kimya Endüstrisi | Fosfit esterleri (antioksidanlar, alev geciktiriciler) | Değişir | Fosfor triklorür (alternatif yol) |
| Analitik Kimya | İndirgeyici ajan (Hg, Au, Ag, I tayini) | %0,1–1 çözelti | Kalay(II) klorür, hidroksilamin |
| Boya Endüstrisi | Boya sentezinde indirgeyici ajan | Proses bağımlı | Sodyum ditionit, çinko tozu |
| Metal İşleme | Metal yüzey pasivasyonu | %1–5 çözelti | Fosforik asit |
| Laboratuvar | Genel indirgeyici reaktif | 0,1–1 M | Sodyum sülfit, askorbik asit |
Bu TDS, ISO 11014-1 formatına uygun olarak hazırlanmış olup, kimya mühendisleri, su arıtma uzmanları, plastik bileşiklendiricileri, tarım kimyasalları üreticileri, analitik kimyagerler ve satın alma profesyonelleri için tasarlanmıştır. Analiz Sertifikaları (CoA), Güvenlik Bilgi Formları (SDS), indirgeme gücü test raporları ve numune validasyon raporları talep üzerine temin edilebilir.