Sorularınız mı var? Yardımcı olalım! İletişime Geçin
info@betakim.com.tr

Ksilen, Ksilol, Xylene, Xylol, Mixed Xylene, Dimethylbenzene, Xylene Low Cumene, 1330-20-7

Ksilen, Ksilol, Xylene, Xylol, Mixed Xylene, Dimethylbenzene, Xylene Low Cumene, 1330-20-7

KSİLEN (XYLENE) - KARIŞIM

Ksilen / Ksilol / Dimetilbenzen / Ksilen Karışımı (m-ksilen, o-ksilen, p-ksilen) / Xylene Low Cumene
CAS Numarası: 1330-20-7
EC Numarası: 215-535-7

1. ÜRÜN TANIMI VE KİMYASAL KİMLİK

Parametre Açıklama
Kimyasal Adı Ksilen Karışımı (m-ksilen, o-ksilen, p-ksilen)
Diğer İsimleri Ksilol, Dimetilbenzen, Total Ksilen, Karışık Ksilen, NAFTA ÇÖZÜCÜ
CAS Numarası 1330-20-7
EINECS 215-535-7
Moleküler Formül C₈H₁₀
Moleküler Ağırlık 106,17 g/mol
Kimyasal Sınıfı Aromatik hidrokarbon
Görünüm Renksiz, berrak sıvı
Koku Karakteristik aromatik koku

Ksilen, benzen halkası üzerindeki iki hidrojen atomunun metil grupları ile yer değiştirmesi sonucu oluşan aromatik bir hidrokarbondur. Üç izomeri (orto-ksilen, meta-ksilen ve para-ksilen) ile etilbenzenin bir karışımıdır. Ticari ksilen, genellikle bu üç izomer ile etilbenzenin değişen oranlardaki karışımını ifade eder. Renksiz, berrak, karakteristik aromatik kokulu bir sıvıdır. Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir, ancak suda çözünmez. Ksilen, benzen ve toluen ile birlikte en önemli aromatik hidrokarbonlardan biridir ve kimya endüstrisinin temel yapı taşları arasında yer alır. Üç izomerin kimyasal özellikleri benzer olmakla birlikte, fiziksel özellikleri ve endüstriyel uygulamaları farklılık gösterir. Ticari ksilen karışımı, tipik olarak yaklaşık %50-60 meta-ksilen, %20-25 orto-ksilen, %20-25 para-ksilen ve %5-15 etilbenzen içerir.

2. FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLER

Özellik Değer
Fiziksel Hali Sıvı
Görünüm Renksiz, berrak sıvı
Koku Karakteristik aromatik koku
Moleküler Formül C₈H₁₀
Moleküler Ağırlık 106,17 g/mol
Yoğunluk (25°C) 0,86 g/mL
Erime Noktası -34 °C
Kaynama Noktası 137-140 °C (lit.)
Parlama Noktası 25 °C (77°F) (lit.)
Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı 464 °C (867 °F)
Patlama Sınırları (Üst) %7 (hacimce)
Buhar Basıncı (37,7°C) 18 mm Hg
Buhar Yoğunluğu (Hava=1) 3,7 (havadan ağırdır)
Kırılma İndisi (n20/D) 1,497 (lit.)
Suda Çözünürlük Çözünmez
Çözünürlük Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir
Renk (APHA) ≤10
LogP (20°C) 3,16

Ksilen, renksiz, berrak bir sıvı olup karakteristik aromatik bir kokuya sahiptir. 25°C'de 0,86 g/mL yoğunluğa sahiptir ve bu, sudan hafif olduğu anlamına gelir. Erime noktası -34°C, kaynama noktası ise 137-140°C aralığındadır. Parlama noktası 25°C (77°F) olup, bu değer onu orta derecede yanıcı bir sıvı olarak sınıflandırır; ancak benzen ve toluenden daha az yanıcıdır. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı 464°C (867°F) olup, bu değer yangın güvenliği açısından önemlidir. Patlama sınırının üst değeri %7 (hacimce) olarak belirlenmiştir; alt patlama sınırı tipik olarak %1,1 civarındadır. Buhar basıncı 37,7°C'de 18 mm Hg olup, bu orta derecede uçuculuğu gösterir. Buhar yoğunluğu 3,7 (hava=1) olup, buharı havadan yaklaşık 3,7 kat daha ağırdır ve alçak alanlarda birikebilir. Kırılma indisi 1,497'dir. Suda çözünmez ancak etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle tamamen karışabilir. LogP değeri 3,16 olup, bu orta derecede lipofilikliği gösterir ve yağlı dokularda birikme potansiyeline işaret eder.

3. KSİLEN İZOMERLERİ

Ksilen, benzen halkasındaki iki metil grubunun konumuna göre üç izomerden oluşur. Ayrıca etilbenzen de aynı moleküler formüle sahip olup ksilenin bir izomeri olarak kabul edilir. Ticari ksilen karışımı bu dört bileşiğin değişen oranlardaki karışımıdır.

İzomer Kimyasal Adı Yapı Kaynama Noktası Erime Noktası Yoğunluk (20°C) Kullanım Alanı
o-Ksilen 1,2-Dimetilbenzen Metil grupları bitişik 144,4°C -25,2°C 0,880 g/mL Ftalik anhidrit üretimi
m-Ksilen 1,3-Dimetilbenzen Metil grupları aralıklı 139,1°C -47,9°C 0,864 g/mL İzoftalik asit, boyalar, kokular
p-Ksilen 1,4-Dimetilbenzen Metil grupları zıt 138,4°C 13,3°C 0,861 g/mL Tereftalik asit, polyester elyaf (PET)
Etilbenzen Etilbenzen Etil grubu 136,2°C -95,0°C 0,867 g/mL Stiren monomer üretimi

Üç ksilen izomerinin kimyasal özellikleri benzer olmakla birlikte, fiziksel özellikleri ve reaktiviteleri farklılık gösterir. Bu farklılıklar, endüstriyel ayırma işlemlerinde ve spesifik uygulamalarda belirleyici rol oynar. p-Ksilenin erime noktasının (13,3°C) diğer izomerlere göre önemli ölçüde yüksek olması, onu kristalizasyon yoluyla ayırmayı mümkün kılar. o-Ksilenin kaynama noktasının diğerlerinden yüksek olması, distilasyon ile ayrılmasına olanak tanır. m-Ksilen ise en bol bulunan izomerdir ve genellikle karışımın %50-60'ını oluşturur.

İzomerlerin Kimyasal Reaktivitesi:

Üç izomerin aromatik halkası, katalizör varlığında elektrofilik sübstitüsyon reaksiyonlarına girebilir. Yan zincirdeki metil grupları, katalitik oksidasyon ile karboksilik asitlere (ftalik asit, izoftalik asit, tereftalik asit) dönüştürülebilir. m-Ksilen ve p-Ksilen, oksidasyon ile sırasıyla izoftalik asit ve tereftalik asit üretirken, o-Ksilen ftalik anhidrit üretir. Üç izomer de amonyak ve oksijen ile reaksiyona girerek ftalonitril türevleri oluşturabilir. o-Ksilen, m-Ksilen ve p-Ksilen birbirleri ile izomerize edilebilir. Isıl kondenzasyon sırasında poli-p-dimetilbenzen oluşur. Her üçü de kompleks oluşturabilir ve yanıcıdır.

4. FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLER (DETAYLI)

Özellik Değer
Moleküler Formül C₈H₁₀
Moleküler Ağırlık 106,17 g/mol
Erime Noktası Aralığı -47,9°C (m) ile 13,3°C (p) arası
Kaynama Noktası Aralığı 136-144°C (izomere bağlı olarak)
Parlama Noktası (Kapalı Kap) 25°C (77°F)
Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı 464°C (867°F)
Patlama Sınırları (Alt/Üst) %1,1 / %7,0 (hacimce)
Buhar Basıncı (20°C) ~6-9 mm Hg
Buhar Basıncı (37,7°C) 18 mm Hg
Buhar Yoğunluğu (Hava=1) 3,7
Kırılma İndisi (n20/D) 1,497
Dielektrik Sabiti (25°C) 2,4
Yüzey Gerilimi 28,8 mN/m (20°C)
Viskozite (20°C) 0,62 mPa·s
Spesifik Isı 1,72 J/g·K
Buharlaşma Isısı ~36 kJ/mol
Suda Çözünürlük (25°C) ~175 mg/L (çok az)
Organik Çözücülerde Çözünürlük Etanol, eter, aseton, benzen, kloroform ile tamamen karışabilir
LogP (20°C) 3,16
Henry Yasası Sabiti (25°C) 0,7-1,0 atm·m³/mol
Koku Eşiği 0,2-1,0 ppm

Ksilenin fiziksel özellikleri, izomerik bileşimine bağlı olarak küçük farklılıklar gösterir. Ticari ksilen karışımının kaynama noktası 137-140°C aralığında olup, bu aralık izomerlerin kaynama noktalarının bir yansımasıdır. Parlama noktası 25°C (77°F) olup, bu değer ksilenin benzen ve toluenden daha az yanıcı olduğunu ancak yine de dikkatli kullanım gerektirdiğini gösterir. Buhar basıncı, sıcaklıkla birlikte artar ve 37,7°C'de 18 mm Hg'ye ulaşır. Buhar yoğunluğunun 3,7 olması, buharının havadan ağır olduğunu ve kapalı alanlarda zeminde birikebileceğini gösterir. Viskozitesi düşüktür (0,62 mPa·s), bu da kolay pompalanabilir ve karıştırılabilir olduğunu gösterir. Suda çözünürlüğü çok düşüktür (175 mg/L) ancak çoğu organik çözücü ile tamamen karışabilir. LogP değeri 3,16, orta derecede lipofilik olduğunu ve yağlı dokularda birikme potansiyeli olduğunu gösterir.

5. KİMYASAL ÖZELLİKLER VE REAKSİYONLAR

Ksilen, aromatik bir hidrokarbon olarak, benzen halkasının karakteristik reaksiyonlarını gösterir. Metil gruplarının varlığı, halka üzerinde elektron yoğunluğunu artırarak elektrofilik sübstitüsyon reaksiyonlarını kolaylaştırır.

Oksidasyon Reaksiyonları:

Ksilen izomerleri, katalitik oksidasyon ile karboksilik asitlere veya anhidritlere dönüştürülebilir. Bu reaksiyonlar, ksilenin en önemli endüstriyel uygulamalarının temelini oluşturur:

  • o-Ksilen → Ftalik Anhidrit: o-Ksilen, vanadyum pentoksit (V₂O₅) katalizörü varlığında havadaki oksijen ile oksitlenerek ftalik anhidrit üretir. Bu, ftalik anhidritin ana üretim yöntemidir.

  • m-Ksilen → İzoftalik Asit: m-Ksilen, katalitik oksidasyon ile izoftalik aside dönüştürülür. İzoftalik asit, polyester reçineler ve kaplamalar için önemli bir hammaddedir.

  • p-Ksilen → Tereftalik Asit: p-Ksilen, katalitik oksidasyon ile tereftalik aside dönüştürülür. Tereftalik asit, PET (polietilen tereftalat) üretiminin ana hammaddesidir ve polyester elyaf, şişe ve film üretiminde kullanılır.

Sülfonasyon:

Ksilen, sülfürik asit ile reaksiyona girerek sülfonik asit türevleri oluşturur. Bu reaksiyon, izomerlerin ayrılmasında kullanılan yöntemlerden biridir. m-Ksilen, p-Ksilene göre daha kolay sülfonlanır ve bu özellik, m-ksilenin ayrılmasında kullanılır.

Nitrasyon:

Ksilen, nitrik asit ve sülfürik asit karışımı ile nitrolanarak nitrok silen türevleri oluşturur. Bu türevler, boyalar, patlayıcılar ve farmasötik ara ürünlerin sentezinde kullanılır.

Halojenasyon:

Ksilen, klor veya brom ile reaksiyona girerek halojenli türevler oluşturur. Bu reaksiyon, UV ışığı veya katalizör varlığında yan zincirde veya halkada gerçekleşebilir.

Friedel-Crafts Alkilleme ve Asilleme:

Ksilen, Friedel-Crafts reaksiyonları ile alkil veya asil gruplarının eklenmesine izin verir. Bu reaksiyonlar, çeşitli alkilbenzen ve asilbenzen türevlerinin sentezinde kullanılır.

6. ÜRETİM YÖNTEMLERİ

Ksilen, başlıca iki ana kaynaktan elde edilir: petrol rafinasyonu ve kömür katranı.

Yöntem Hammadde Proses Açıklaması
Petrol Rafinasyonu (Katalitik Reforme) Nafta (petrol fraksiyonu) Nafta, platin katalizör üzerinden geçirilerek katalitik reforme edilir. Oluşan reformat, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. C₈ fraksiyonu, ksilen izomerleri ve etilbenzen içerir. Bu fraksiyon, sıvı-sıvı ekstraksiyon veya distilasyon ile saflaştırılır.
Kömür Katranı Distilasyonu Kömür katranı (kok üretimi yan ürünü) Kömür katranı, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. Orta yağ fraksiyonu, benzen, toluen ve ksilen içerir. Bu fraksiyon, asit ve alkali yıkama ile saflaştırılır, ardından distilasyon ile ksilen elde edilir.
Petrol Krakingi Petrol fraksiyonları Petrol kraking işlemlerinde yan ürün olarak oluşan piroliz benzininden ksilen elde edilir.

Detaylı Üretim Prosesi (Petrol Rafinasyonu):

  1. Katalitik Reforme: Nafta (kaynama noktası yaklaşık 138°C), platin içeren bir katalizör üzerinden geçirilerek aromatik hidrokarbonlara dönüştürülür. Bu işlem, benzen, toluen ve ksilen üretir.

  2. Distilasyon: Reformat, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. C₆ fraksiyonu (benzen), C₇ fraksiyonu (toluen) ve C₈ fraksiyonu (ksilen ve etilbenzen) elde edilir.

  3. Ekstraksiyon: C₈ fraksiyonu, sıvı-sıvı ekstraksiyon ile aromatik ve alifatik bileşenlere ayrılır. Aromatik fraksiyon, ksilen ve etilbenzen içerir.

  4. Saflaştırma: Aromatik fraksiyon, distilasyon ile ksilen izomerleri ve etilbenzene ayrılır. o-Ksilen, yüksek kaynama noktası nedeniyle distilasyon ile ayrılabilir. p-Ksilen, düşük erime noktası nedeniyle kristalizasyon ile ayrılabilir. m-Ksilen, sülfonasyon veya adsorpsiyon gibi yöntemlerle ayrılabilir.

Kömür Katranı Yöntemi:

Kömür katranı, kok üretimi sırasında oluşan bir yan üründür. Katran, distilasyon ile çeşitli fraksiyonlara ayrılır. Orta yağ fraksiyonu (200-230°C), benzen, toluen ve ksilen içerir. Bu fraksiyon, asit ve alkali yıkama ile saflaştırılır, ardından distilasyon ile ksilen elde edilir. Kömür katranından elde edilen ksilen, petrol rafinasyonundan elde edilene göre genellikle daha yüksek oranda m-ksilen içerir.

7. KULLANIM ALANLARI VE ENDÜSTRİYEL UYGULAMALAR

Ksilen, çok yönlü bir organik çözücü ve kimyasal ara ürün olarak geniş bir kullanım alanına sahiptir. En önemli uygulamaları arasında boya ve kaplama endüstrisi, plastik ve sentetik elyaf üretimi, farmasötik ve tarım kimyasalları bulunur.

7.1. Çözücü Olarak Kullanımı

Uygulama Açıklama
Boya ve Kaplamalar Boyalar, vernikler, lake ve cilalar için yaygın olarak kullanılan bir çözücüdür. Renkli metaller, otomotiv boyaları ve endüstriyel kaplamalarda kullanılır.
Baskı Mürekkepleri Ofset ve gravür baskı mürekkeplerinde çözücü olarak kullanılır.
Yapıştırıcılar Kauçuk bazlı yapıştırıcılar ve endüstriyel yapıştırıcılar için çözücü olarak kullanılır.
Temizlik Maddeleri Elektronik bileşenler, hassas optik aletler ve metal parçaların temizliğinde kullanılır.
Deri ve Tekstil Deri işlemede finisaj maddesi ve tekstil yağ giderme işlemlerinde kullanılır.

7.2. Kimyasal Ara Ürün Olarak Kullanımı

İzomer Türev Ürün Uygulama
o-Ksilen Ftalik Anhidrit Plastikleştiriciler, alkid reçineleri, polyester reçineler, boyalar, ilaçlar
m-Ksilen İzoftalik Asit Polyester reçineler, kaplamalar, boyalar, yapıştırıcılar
m-Ksilen Muskat Ksilen (sentetik koku) Parfüm ve kozmetik endüstrisi
p-Ksilen Tereftalik Asit PET (polietilen tereftalat), polyester elyaf, şişe, film
p-Ksilen Dimetil Tereftalat Polyester üretimi
Etilbenzen Stiren Polistiren, ABS, SBR, kauçuk, plastikler

p-Ksilen ve Tereftalik Asit: p-Ksilen, tereftalik asit üretiminin ana hammaddesidir. Tereftalik asit, PET (polietilen tereftalat) üretiminde kullanılır ve bu da polyester elyaf, şişe, film ve ambalaj malzemelerinin üretiminde kullanılır. PET, dünyanın en yaygın kullanılan polimerlerinden biridir ve tekstil, ambalaj ve şişe endüstrilerinde devasa bir pazara sahiptir.

o-Ksilen ve Ftalik Anhidrit: o-Ksilen, ftalik anhidrit üretiminin ana hammaddesidir. Ftalik anhidrit, plastikleştiricilerin (özellikle PVC plastikleştiriciler), alkid reçinelerinin, polyester reçinelerinin ve boyaların üretiminde kullanılır.

m-Ksilen: m-Ksilen, izoftalik asit üretiminde kullanılır. İzoftalik asit, polyester reçineler, kaplamalar, boyalar ve yapıştırıcıların üretiminde kullanılır. Ayrıca, m-ksilen nitratlanarak ve indirgenerek boyaların sentezinde kullanılan 4,6-dimetil-1,3-fenilendiamin üretilir.

7.3. Diğer Uygulamalar

Uygulama Açıklama
Havacılık Yakıtları Havacılık benzininde oktan artırıcı katkı maddesi olarak kullanılır.
Farmasötik Endüstrisi Bazı ilaçların sentezinde çözücü ve ara ürün olarak kullanılır.
Tarım Kimyasalları Pestisit ve herbisit üretiminde çözücü ve ara ürün olarak kullanılır.
Laboratuvar Uygulamaları Mikroskop temizleyicisi, kromatografi çözücüsü ve reaktif olarak kullanılır.
Kauçuk Endüstrisi Kauçuk işlemede çözücü olarak kullanılır.

8. SAĞLIK ETKİLERİ VE TOKSİKOLOJİ

Ksilen, benzen ve toluenden daha az toksik olmakla birlikte, önemli sağlık riskleri taşır. Orta derecede toksik olarak sınıflandırılır ve cilt yoluyla emilimi minimumdur.

8.1. Toksikolojik Veriler

Parametre Değer
Oral LD50 (Sıçan) 4.300 mg/kg
Oral LD50 (Fare) 2.119 mg/kg
Soluma LC50 (Fare) 6.000 ppm
Cilt Tahrişi (Tavşan) Orta (500 mg/24 saat)
Göz Tahrişi (Tavşan) Şiddetli (5 mg/24 saat)
ACGIH TLV-TWA 100 ppm
ACGIH TLV-STEL 150 ppm
OSHA PEL-TWA 100 ppm (435 mg/m³)
IARC Sınıflandırması Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz)

8.2. Sağlık Etkileri

Akut Maruziyet:

Konsantrasyon Etkiler
100-200 ppm Göz, burun ve boğazda tahriş, baş ağrısı, baş dönmesi
200-500 ppm Mide bulantısı, kusma, koordinasyon bozukluğu, konfüzyon
>500 ppm Anestezi, bilinç kaybı, solunum depresyonu
>5.000 ppm Ölümcül olabilir

Ksilen buharının yüksek konsantrasyonlarda solunması, gözlerde ve üst solunum yollarında tahrişe, baş ağrısına, baş dönmesine, mide bulantısına, kusmaya ve koordinasyon bozukluğuna neden olur. Çok yüksek konsantrasyonlarda, merkezi sinir sistemi üzerinde anestezik etki gösterir ve bilinç kaybına yol açabilir. Sıvı ksilenin göze teması şiddetli tahrişe ve kornea hasarına neden olabilir. Cilt teması, kuruluk, çatlama ve dermatite neden olabilir.

Kronik Maruziyet:

Uzun süreli mesleki maruziyet (≥100 ppm), aşağıdaki kronik sağlık etkilerine neden olabilir:

  • Nevrasteni Sendromu: Baş ağrısı, yorgunluk, uyku bozuklukları, hafıza ve konsantrasyon güçlüğü.

  • Otonom Sinir Sistemi Disfonksiyonu: Terleme bozuklukları, kalp çarpıntısı, baş dönmesi.

  • Karaciğer ve Böbrek Etkileri: Uzun süreli yüksek maruziyette karaciğer ve böbrek fonksiyonlarında bozulma.

  • Kadınlarda Menstrüel Bozukluklar: Uzun süreli maruziyet kadınlarda adet düzensizliklerine neden olabilir.

  • Cilt Etkileri: Kuru cilt, çatlama, dermatit.

8.3. Metabolizma ve Atılım

Ksilen, vücuda esas olarak solunum yoluyla alınır. Akciğerler tarafından emilim oranı, tüm izomerler için %60-70 arasındadır. Ksilen ayrıca deri yoluyla da emilebilir; sıvı ksilenin ciltten emilim hızı ortalama 2,25 µg/(cm³·dak)'dır. Ksilen buharının deri yoluyla emilimi, doğrudan sıvı temasına kıyasla ihmal edilebilir düzeydedir.

Ksilenin üç izomeri de vücutta metabolize olarak karşılık gelen metilbenzoik asitlere dönüşür (o-Ksilenin %60'ı, m- ve p-Ksilenin %80-90'ı). Bu asitler, glukuronik asit ve glisin ile konjuge olarak metilhippürik asitler oluşturur ve idrarla atılır. Solunan ksilenin %3-6'sı doğrudan solunum yoluyla atılır. Küçük bir miktar (%2'den az) karşılık gelen ksilenol (fenol) ve hidrojenlenmiş 2-metil-3-hidroksibenzoik aside dönüşebilir.

Ksilenin yarı ömrü yaklaşık 0,5-1 saattir ve maruziyet kesildikten sonraki 18 saat içinde neredeyse tamamı vücuttan atılır. İdrarda metilhippürik asit tayini, ksilen maruziyetinin en iyi biyolojik izleme yöntemidir.

9. BENZEN, TOLUEN VE KSİLEN KARŞILAŞTIRILMASI

Özellik Benzen Toluen Ksilen
Formül C₆H₆ C₇H₈ C₈H₁₀
Moleküler Ağırlık 78,11 92,14 106,17
Kaynama Noktası 80,1°C 110,6°C 137-140°C
Parlama Noktası -11°C 4°C 25°C
Toksisite Yüksek Orta Düşük-Orta
IARC Sınıflandırması Grup 1 (Kanserojen) Grup 3 (Sınıflandırılamaz) Grup 3 (Sınıflandırılamaz)
Kullanım Alanları Kimyasal ara ürün Çözücü, ara ürün Çözücü, ara ürün

Benzen, toluen ve ksilen, benzer fiziksel özelliklere sahip olmakla birlikte toksisite ve kullanım alanları açısından önemli farklılıklar gösterir. Benzen en toksik olanıdır ve lösemiye neden olduğu bilinen bir insan kanserojenidir (IARC Grup 1). Bu nedenle, benzen içeren ürünlerin kullanımı sıkı bir şekilde düzenlenmiştir. Toluen, benzen ile ksilen arasında bir toksisite seviyesine sahiptir ve son yıllarda benzenin yerine kauçuk ve reçine çözücüsü olarak kullanılmaktadır. Ksilen, üçü arasında en düşük toksisiteye sahiptir ve boya, pestisit ve diğer uygulamalarda çözücü olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır.

10. ÇEVRESEL BİLGİLER

Parametre Bilgi
Sucul Toksisite Sucul organizmalar için toksik; uzun süreli olumsuz etkiler
Biyobozunabilirlik Aerobik koşullarda biyobozunur (hacimsel proseslerden daha yavaş)
Biyobirikim Düşük-orta potansiyel (LogP 3,16)
Toprakta Hareketlilik Orta (uçucu, suda az çözünür)
Çevresel Akıbet Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi; yüzey suyunda kalıcı değildir; atmosferde fotoliz; biyolojik bozunma
Atık Bertarafı Yerel düzenlemelere göre; yakma önerilir; tehlikeli atık bertarafı

Ksilen, çevresel açıdan dikkatle yönetilmesi gereken bir maddedir. Sucul organizmalar için toksiktir ve sucul ortamlarda uzun süreli olumsuz etkilere neden olabilir. Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi nedeniyle, yüzey suyunda kalıcı bir kirletici olarak kabul edilmez. Havaya karışan ksilen, fotoliz ile parçalanır. Ksilenin çevrede biyolojik olarak bozunması da mümkündür, ancak bu süreç uçuculuk sürecinden çok daha yavaştır.

Çevresel Standartlar:

Standart Değer
Çin (TJ36-79) - İşyeri Havası 100 mg/m³ (ksilen)
Çin - Yerleşim Alanı Havası 0,30 mg/m³ (günlük ortalama)
Çin - İçme Suyu Kaynakları 0,5 mg/L (ksilen)
Çin - Yüzey Suyu Kalite Standardı 0,5 mg/L (I, II, III sınıf sular)
Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf I) 0,4 mg/L
Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf II) 0,6 mg/L
Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf III) 1,0 mg/L

Ksileni içeren atıklar, yerel düzenlemelere göre bertaraf edilmelidir. Yakma genellikle önerilen bertaraf yöntemidir. Kanalizasyonlara, drenajlara ve su kütlelerine deşarjından kaçınılmalıdır.

11. GÜVENLİK BİLGİLERİ (GHS SINIFLANDIRMASI)

Tehlike Sınıfı Kategori
Alevlenir Sıvı Kategori 3 (H226)
Akut Toksisite - Soluma Kategori 4 (H332)
Cilt Tahrişi Kategori 2 (H315)
Göz Tahrişi Kategori 2 (H319)
Aspirasyon Tehlikesi Kategori 1 (H304)
Belirli Hedef Organ Toksisitesi - Tek Maruziyet Kategori 3 (H335)
Sucul Kronik Toksisite Kategori 2 (H411)

Sinyal Kelimesi: UYARI

Tehlike İfadeleri (H-Codes):

Kod İfade
H226 Alevlenir sıvı ve buhar
H304 Yutulması ve solunum yollarına girmesi halinde ölümcül olabilir
H315 Cilt tahrişine neden olur
H319 Ciddi göz tahrişine neden olur
H332 Solunması halinde zararlıdır
H335 Solunum yolu tahrişine neden olabilir
H411 Sucul yaşam için toksik, uzun süreli kalıcı etkiler

12. GÜVENLİK İFADELERİ (P-CODES)

Kod İfade
P210 Isı, sıcak yüzeyler, kıvılcımlar, açık alevler ve diğer tutuşma kaynaklarından uzak tutun. Sigara içmeyin
P233 Kabı sıkıca kapalı tutun
P240 Topraklayın ve kabı ve alıcı ekipmanı bağlayın
P241 Patlamaya dayanıklı elektrik, havalandırma ve aydınlatma ekipmanı kullanın
P261 Toz, duman, gaz, buhar veya spreyi solumaktan kaçının
P271 Sadece dışarıda veya iyi havalandırılmış bir alanda kullanın
P280 Koruyucu eldiven, koruyucu giysi, göz/yüz koruması kullanın
P301+P310 YUTULDUĞUNDA: Hemen ZEHİR MERKEZİ veya doktor arayın
P303+P361+P353 CİLT (veya saç) İLE TEMASINDA: Tüm kirlenmiş giysileri hemen çıkarın. Cildi su/duş ile durulayın
P304+P340 SOLUNDUĞUNDA: Kişiyi temiz havaya çıkarın ve solunum için rahat bir pozisyonda tutun
P331 Kusturmayın
P332+P313 Cilt tahrişi oluşursa: Tıbbi yardım alın
P337+P313 Göz tahrişi devam ederse: Tıbbi yardım alın
P403+P233 İyi havalandırılmış bir yerde saklayın. Kabı sıkıca kapalı tutun
P403+P235 İyi havalandırılmış bir yerde saklayın. Serin tutun
P405 Kilitli olarak saklayın
P501 İçeriği/konteyneri yerel/bölgesel/ulusal/uluslararası düzenlemelere göre bertaraf edin

13. İLK YARDIM ÖNLEMLERİ

Maruziyet Yolu Yapılacak İşlem
Soluma Kişiyi hemen temiz havaya çıkarın. Solunum zorluğu varsa oksijen verin. Solunum durmuşsa suni solunum uygulayın. Hemen tıbbi yardım alın.
Cilt Teması Kirlenmiş giysileri çıkarın. Etkilenen bölgeyi bol su ve sabun ile en az 15 dakika yıkayın. Tahriş devam ederse tıbbi yardım alın.
Göz Teması Bol su ile en az 15 dakika hemen durulayın. Varsa kontakt lensleri çıkarın. Göz kapaklarını açık tutun. Hemen tıbbi yardım alın.
Yutma Kusturmayın. Aspirasyon riski kimyasal pnömoniye neden olabilir. Ağzı su ile çalkalayın. Hemen tıbbi yardım alın. Sıvı parafin içirilmesi önerilebilir (doktor kontrolünde).
Hekime Not Sıvı ksilenin akciğerlere aspirasyonu kimyasal pnömoniye neden olabilir. Destekleyici bakım birincil tedavidir.

14. YANGINLA MÜCADELE ÖNLEMLERİ

Parametre Bilgi
Yangın Tehlikesi Alevlenir sıvı; buhar-hava karışımları patlayıcı olabilir
Parlama Noktası 25°C (77°F)
Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı 464°C (867°F)
Patlama Sınırları (Alt/Üst) %1,1 / %7,0 (hacimce)
Söndürme Maddeleri Kuru kimyevi toz, karbon dioksit (CO₂), alkole dayanıklı köpük, su sisi, kum
Özel Tehlikeler Buharlar havadan ağırdır ve tutuşma kaynaklarına gidebilir; termal bozunma tahriş edici duman üretir
Koruyucu Donanım Basınçlı solunum cihazı (SCBA), tam koruyucu giysi
Yangınla Mücadele Talimatları Kapları güvenli bir mesafeden su sisi ile serin tutun. Doğrudan su jeti kullanmayın (yangını yayabilir). Yangın sırasında buhar, duman ve gazları solumayın.

15. KAZARA DÖKÜLME ÖNLEMLERİ

Parametre Bilgi
Kişisel Koruma Uygun KKD giyin (kimyasal dayanıklı eldivenler, koruyucu gözlük, koruyucu giysi, solunum koruması)
Havalandırma Havalandırmayı artırın; gerekirse alanı tahliye edin
Tutuşma Kaynakları Tüm tutuşma kaynaklarını ortadan kaldırın; patlamaya dayanıklı ekipman kullanın
Kontrol Kaynağı güvenli ise durdurun; yayılmayı önlemek için set çekin veya emdirin
Emme Malzemeleri İnert emici malzemeler (kum, vermikülit, ticari emiciler)
Büyük Dökülmeler Acil servisleri arayın; buharları bastırmak için köpük kullanın
Çevresel Önlemler Drenajlara, kanalizasyonlara ve su kütlelerine girmesini önleyin; sucul organizmalar için toksiktir
Atık Bertarafı Yerel düzenlemelere göre bertaraf edin; yakma önerilir

16. DEPOLAMA VE KULLANIM

Parametre Bilgi
Depolama Koşulları Serin, kuru, iyi havalandırılmış alan; yangından korunaklı alan
Kap Gereksinimleri Sıkıca kapalı kaplar; topraklanmış kaplar
Korunması Gerekenler Isı, kıvılcım, açık alev, güçlü oksitleyiciler
Sıcaklık Depolama sıcaklığı: oda sıcaklığı (25°C altı)
Raf Ömrü Uygun koşullarda 24-36 ay
Statik Yük Statik elektrik birikimine karşı topraklama
Ambalaj Çelik variller, plastik kaplar, IBC tanklar, tankerler

Ksilen, serin, kuru ve iyi havalandırılmış alanlarda, ısı, kıvılcım, açık alev ve diğer tutuşma kaynaklarından uzakta saklanmalıdır. Yangından korunaklı alanlarda depolanmalıdır. Güçlü oksitleyicilerden ayrı olarak saklanmalıdır. Statik elektrik birikimini önlemek için tüm kaplar ve ekipman topraklanmalıdır. Patlamaya dayanıklı elektrikli ekipman kullanılmalıdır. Kaplar sıkıca kapalı tutulmalı ve etiketleri okunaklı olmalıdır. Boş kaplar bile buhar içerebileceğinden yangın ve patlama tehlikesi oluşturabilir.

Kullanım Notları:

  • İyi havalandırılmış alanlarda kullanın

  • Tutuşma kaynaklarından uzak tutun

  • Statik elektrik birikiminden kaçının

  • Göz, cilt ve giysi ile temasından kaçının

  • Buğuyu, buharı veya spreyi solumaktan kaçının

  • Yalnızca uygun kişisel koruyucu ekipman ile kullanın

  • Çevreye salınımından kaçının

17. TAŞIMA BİLGİLERİ

Parametre Bilgi
UN Numarası 1307
Tehlike Sınıfı 3 (Alevlenir Sıvı)
Ambalaj Grubu II
Doğru Taşıma Adı Ksilen
Deniz Kirletici Evet
ADR/RID Sınıfı 3
IATA-DGR Sınıf 3, Ambalaj Grubu II
IMDG Kodu Sınıf 3, Ambalaj Grubu II

Ksilen, UN 1307 numarası ile tehlikeli madde olarak sınıflandırılmıştır. Tehlike sınıfı 3 (Alevlenir Sıvı) ve Ambalaj Grubu II'dir. Taşıma sırasında ısı, kıvılcım, açık alev ve diğer tutuşma kaynaklarından uzak tutulmalıdır. Kaplar topraklanmalı ve bağlanmalıdır. Deniz kirletici olarak sınıflandırılmıştır. Taşıma sırasında uygun etiketleme ve dokümantasyon gereklidir.

18. MEVZUAT BİLGİLERİ

Bölge Durum
AB REACH kayıtlı
Türkiye (KKDİK) Zorunlu uyum; kayıt gerektirir
ABD (TSCA) Listelenmiştir
Kanada (DSL) Listelenmiştir
Avustralya (AICS) Listelenmiştir
Japonya (ENCS) Listelenmiştir
Kore (KECL) Listelenmiştir
Çin (IECSC) Listelenmiştir

Düzenleyici Durum:

Durum Bilgi
IARC Sınıflandırması Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz)
HS Kodu 29024400
UN Numarası 1307
Tehlike Sınıfı 3 (Alevlenir Sıvı)
Ambalaj Grubu II
RTECS ZE2100000
WGK Almanya 2 (su için tehlike)
TSCA Evet
EINECS 215-535-7

19. DİĞER ADLARI VE VERİTABANI TANIMLAYICILARI

Kategori İsimler / Tanımlayıcılar
Yaygın İsimler Ksilen, Ksilol, Dimetilbenzen, Karışık Ksilen
Eş Anlamlılar Total Ksilen, m-,p-,o-Ksilen, o-,m-,p-Ksilen, NAFTA ÇÖZÜCÜ, SEALIT SEALANT, SCINTILENE COCKTAIL, SCINTIVERSE COCKTAIL
Ticari/Ürün İsimleri Xylene Low Cumene, Xylene Mixture, Socal aquatic solvent 3501

Veritabanı Tanımlayıcıları:

Veritabanı Tanımlayıcı
CAS 1330-20-7
EC (EINECS) 215-535-7
MDL MFCD00077264
PubChem CID 7237
RTECS ZE2100000
UN 1307
HS Kodu 29024400
Merck 14, 10081
BRN 1901563

20. ÖZET VE ÖNEMLİ UYARILAR

ÖZET:

Ksilen (C₈H₁₀, CAS 1330-20-7), üç izomeri (o-ksilen, m-ksilen, p-ksilen) ve etilbenzenin bir karışımı olan aromatik bir hidrokarbondur. Renksiz, berrak, karakteristik aromatik kokulu bir sıvıdır. Molekül ağırlığı 106,17 g/mol, yoğunluğu 0,86 g/mL, kaynama noktası 137-140°C ve parlama noktası 25°C'dir. Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir, suda çözünmez. Petrol rafinasyonu ve kömür katranı distilasyonu ile üretilir. En önemli kullanım alanları arasında boya ve kaplama çözücüsü, kimyasal ara ürün (ftalik anhidrit, tereftalik asit, izoftalik asit), plastik ve sentetik elyaf üretimi, farmasötik ve tarım kimyasalları bulunur. Sağlık açısından orta derecede toksiktir; akut maruziyet solunum yolu tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve mide bulantısına neden olurken, kronik maruziyet nevrasteni sendromu ve otonom sinir sistemi disfonksiyonuna yol açabilir. IARC Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz) olarak sınıflandırılmıştır. Alevlenir sıvıdır ve sucul organizmalar için toksiktir. UN 1307 (Sınıf 3 - Alevlenir Sıvı) olarak sınıflandırılmıştır.

Temel Özellikler:

Özellik Değer
Görünüm Renksiz, berrak sıvı
Kimyasal Formül C₈H₁₀
Moleküler Ağırlık 106,17 g/mol
Kaynama Noktası 137-140°C
Parlama Noktası 25°C (77°F)
Yoğunluk (25°C) 0,86 g/mL
Buhar Yoğunluğu (Hava=1) 3,7
Suda Çözünürlük Çözünmez
Birincil Kullanım Çözücü, kimyasal ara ürün

Başlıca Kullanım Alanları:

Sektör Uygulamalar
Boya ve Kaplamalar Boyalar, vernikler, lake, cilalar için çözücü
Plastik ve Elyaf PET, polyester, ftalik anhidrit, tereftalik asit üretimi
Kimya Endüstrisi Organik sentez, ara ürünler
Farmasötik İlaç sentezi, çözücü
Tarım Pestisit ve herbisit üretimi
Temizlik Elektronik, metal, hassas alet temizliği

Toksikolojik Özet:

Parametre Değer
ACGIH TLV-TWA 100 ppm
OSHA PEL-TWA 100 ppm (435 mg/m³)
Oral LD50 (Sıçan) 4.300 mg/kg
IARC Sınıflandırması Grup 3
Birincil Sağlık Etkisi Solunum tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi, narkotik etkiler

Temel Güvenlik Noktaları:

  • ALEVLENİR: Parlama noktası 25°C; tüm tutuşma kaynaklarından uzak tutun

  • PATLAYICI KARIŞIMLAR: Havayla patlayıcı karışımlar oluşturur (%1,1-7,0); patlamaya dayanıklı ekipman kullanın

  • TAHRİŞ EDİCİ: Cilt, göz ve solunum yollarında tahrişe neden olur

  • ASPİRASYON TEHLİKESİ: Yutulması ve solunum yollarına girmesi halinde ölümcül olabilir; KUSTURMAYIN

  • ÇEVRE TEHLİKESİ: Sucul yaşam için toksik, uzun süreli kalıcı etkiler

  • DEPOLAMA: Serin, iyi havalandırılmış alanda, tutuşma kaynaklarından uzakta saklayın

  • KKD GEREKLİ: Koruyucu eldivenler, gözlükler, koruyucu giysi, havalandırma yetersizse solunum koruması

KRİTİK UYARILAR:

Endüstriyel Önemi: Ksilen, kimya endüstrisinin en önemli ara ürünlerinden biridir. p-Ksilen, PET (polietilen tereftalat) üretiminin ana hammaddesi olan tereftalik asidin üretiminde kullanılır ve bu da tekstil, ambalaj ve şişe endüstrilerinin temelini oluşturur. o-Ksilen, ftalik anhidrit üretiminde kullanılır ve bu da plastikleştiricilerin, reçinelerin ve boyaların üretiminde kullanılır. m-Ksilen, izoftalik asit üretiminde kullanılır ve bu da polyester reçineler ve kaplamalar için önemlidir.

Sağlık Riskleri: Ksilen, benzen ve toluenden daha az toksik olmakla birlikte, önemli sağlık riskleri taşır. Akut maruziyet, solunum yolu tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve mide bulantısına neden olur. Yüksek konsantrasyonlarda, merkezi sinir sistemi üzerinde narkotik etki gösterir. Kronik maruziyet, nevrasteni sendromu, otonom sinir sistemi disfonksiyonu, karaciğer ve böbrek etkilerine yol açabilir. İdrarda metilhippürik asit tayini, ksilen maruziyetinin biyolojik izlemesinde kullanılır.

Yanıcılık ve Patlama Riski: 25°C'lik parlama noktası ile ksilen, orta derecede yanıcı bir sıvıdır. Buharları havadan ağırdır (buhar yoğunluğu 3,7) ve tutuşma kaynaklarına giderek geri tepmeye neden olabilir. Patlama sınırları %1,1-7,0 (hacimce) aralığındadır. Statik elektrik birikimi tutuşmaya neden olabilir. Patlamaya dayanıklı elektrikli ekipman, uygun topraklama ve kıvılcım çıkarmayan aletler kullanın.

İzomer Ayırımı: Üç ksilen izomerinin benzer fiziksel özellikleri, endüstriyel ayırma işlemlerini zorlaştırır. p-Ksilen, yüksek erime noktası (13,3°C) nedeniyle kristalizasyon ile ayrılabilir. o-Ksilen, yüksek kaynama noktası (144,4°C) nedeniyle distilasyon ile ayrılabilir. m-Ksilen, sülfonasyon veya adsorpsiyon gibi yöntemlerle ayrılabilir. Etilbenzen, kaynama noktası (136,2°C) ile p-ksilene (138,4°C) yakın olduğu için ayrılması zordur ve süperfraksiyonasyon veya ekstraktif distilasyon gerektirir.

Çevre: Ksilen, sucul organizmalar için toksiktir ve sucul ortamlarda uzun süreli olumsuz etkilere neden olabilir. Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi nedeniyle, yüzey suyunda kalıcı bir kirletici olarak kabul edilmez. Havaya karışan ksilen, fotoliz ile parçalanır. Ksilenin çevrede biyolojik olarak bozunması da mümkündür. Ksileni içeren atıklar, yerel düzenlemelere göre bertaraf edilmelidir; yakma genellikle önerilen bertaraf yöntemidir. Kanalizasyonlara, drenajlara ve su kütlelerine deşarjından kaçınılmalıdır.

Önemli Beyan: Bu Teknik Veri Sayfası (TDS) yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Sağlanan bilgiler mevcut verilere dayanmaktadır ve doğru olduğuna inanılmaktadır. Ancak, kullanıcı ürünün kendi özel uygulamaları için uygunluğunu belirleme ve tüm geçerli düzenlemelere ve güvenlik gerekliliklerine uyma konusunda tek başına sorumludur. Tam güvenlik, kullanım, depolama ve mevzuat uyumluluğu bilgileri için her zaman üretici/tedarikçi tarafından sağlanan resmi Güvenlik Bilgi Formu'na (SDS/MSDS) başvurun. Kullanıcılar ürünü kendi proses ve uygulamalarında test etmekle yükümlüdür. Ksilen ile çalışırken tüm yerel, ulusal ve uluslararası düzenlemelere uyulmalıdır.


Resimler

Sorularınız mı var? Yardımcı olalım!

Etkili İş Çözümleri? — İletişime Geçin
Sürükle