İş inovasyonunu en üst düzeye çıkararak iş potansiyelinizi ortaya çıkarıyoruz.
Eposta GönderKsilen, Ksilol, Xylene, Xylol, Mixed Xylene, Dimethylbenzene, Xylene Low Cumene, 1330-20-7
Ksilen / Ksilol / Dimetilbenzen / Ksilen Karışımı (m-ksilen, o-ksilen, p-ksilen) / Xylene Low Cumene
CAS Numarası: 1330-20-7
EC Numarası: 215-535-7
| Parametre | Açıklama |
|---|---|
| Kimyasal Adı | Ksilen Karışımı (m-ksilen, o-ksilen, p-ksilen) |
| Diğer İsimleri | Ksilol, Dimetilbenzen, Total Ksilen, Karışık Ksilen, NAFTA ÇÖZÜCÜ |
| CAS Numarası | 1330-20-7 |
| EINECS | 215-535-7 |
| Moleküler Formül | C₈H₁₀ |
| Moleküler Ağırlık | 106,17 g/mol |
| Kimyasal Sınıfı | Aromatik hidrokarbon |
| Görünüm | Renksiz, berrak sıvı |
| Koku | Karakteristik aromatik koku |
Ksilen, benzen halkası üzerindeki iki hidrojen atomunun metil grupları ile yer değiştirmesi sonucu oluşan aromatik bir hidrokarbondur. Üç izomeri (orto-ksilen, meta-ksilen ve para-ksilen) ile etilbenzenin bir karışımıdır. Ticari ksilen, genellikle bu üç izomer ile etilbenzenin değişen oranlardaki karışımını ifade eder. Renksiz, berrak, karakteristik aromatik kokulu bir sıvıdır. Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir, ancak suda çözünmez. Ksilen, benzen ve toluen ile birlikte en önemli aromatik hidrokarbonlardan biridir ve kimya endüstrisinin temel yapı taşları arasında yer alır. Üç izomerin kimyasal özellikleri benzer olmakla birlikte, fiziksel özellikleri ve endüstriyel uygulamaları farklılık gösterir. Ticari ksilen karışımı, tipik olarak yaklaşık %50-60 meta-ksilen, %20-25 orto-ksilen, %20-25 para-ksilen ve %5-15 etilbenzen içerir.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Fiziksel Hali | Sıvı |
| Görünüm | Renksiz, berrak sıvı |
| Koku | Karakteristik aromatik koku |
| Moleküler Formül | C₈H₁₀ |
| Moleküler Ağırlık | 106,17 g/mol |
| Yoğunluk (25°C) | 0,86 g/mL |
| Erime Noktası | -34 °C |
| Kaynama Noktası | 137-140 °C (lit.) |
| Parlama Noktası | 25 °C (77°F) (lit.) |
| Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı | 464 °C (867 °F) |
| Patlama Sınırları (Üst) | %7 (hacimce) |
| Buhar Basıncı (37,7°C) | 18 mm Hg |
| Buhar Yoğunluğu (Hava=1) | 3,7 (havadan ağırdır) |
| Kırılma İndisi (n20/D) | 1,497 (lit.) |
| Suda Çözünürlük | Çözünmez |
| Çözünürlük | Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir |
| Renk (APHA) | ≤10 |
| LogP (20°C) | 3,16 |
Ksilen, renksiz, berrak bir sıvı olup karakteristik aromatik bir kokuya sahiptir. 25°C'de 0,86 g/mL yoğunluğa sahiptir ve bu, sudan hafif olduğu anlamına gelir. Erime noktası -34°C, kaynama noktası ise 137-140°C aralığındadır. Parlama noktası 25°C (77°F) olup, bu değer onu orta derecede yanıcı bir sıvı olarak sınıflandırır; ancak benzen ve toluenden daha az yanıcıdır. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı 464°C (867°F) olup, bu değer yangın güvenliği açısından önemlidir. Patlama sınırının üst değeri %7 (hacimce) olarak belirlenmiştir; alt patlama sınırı tipik olarak %1,1 civarındadır. Buhar basıncı 37,7°C'de 18 mm Hg olup, bu orta derecede uçuculuğu gösterir. Buhar yoğunluğu 3,7 (hava=1) olup, buharı havadan yaklaşık 3,7 kat daha ağırdır ve alçak alanlarda birikebilir. Kırılma indisi 1,497'dir. Suda çözünmez ancak etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle tamamen karışabilir. LogP değeri 3,16 olup, bu orta derecede lipofilikliği gösterir ve yağlı dokularda birikme potansiyeline işaret eder.
Ksilen, benzen halkasındaki iki metil grubunun konumuna göre üç izomerden oluşur. Ayrıca etilbenzen de aynı moleküler formüle sahip olup ksilenin bir izomeri olarak kabul edilir. Ticari ksilen karışımı bu dört bileşiğin değişen oranlardaki karışımıdır.
| İzomer | Kimyasal Adı | Yapı | Kaynama Noktası | Erime Noktası | Yoğunluk (20°C) | Kullanım Alanı |
|---|---|---|---|---|---|---|
| o-Ksilen | 1,2-Dimetilbenzen | Metil grupları bitişik | 144,4°C | -25,2°C | 0,880 g/mL | Ftalik anhidrit üretimi |
| m-Ksilen | 1,3-Dimetilbenzen | Metil grupları aralıklı | 139,1°C | -47,9°C | 0,864 g/mL | İzoftalik asit, boyalar, kokular |
| p-Ksilen | 1,4-Dimetilbenzen | Metil grupları zıt | 138,4°C | 13,3°C | 0,861 g/mL | Tereftalik asit, polyester elyaf (PET) |
| Etilbenzen | Etilbenzen | Etil grubu | 136,2°C | -95,0°C | 0,867 g/mL | Stiren monomer üretimi |
Üç ksilen izomerinin kimyasal özellikleri benzer olmakla birlikte, fiziksel özellikleri ve reaktiviteleri farklılık gösterir. Bu farklılıklar, endüstriyel ayırma işlemlerinde ve spesifik uygulamalarda belirleyici rol oynar. p-Ksilenin erime noktasının (13,3°C) diğer izomerlere göre önemli ölçüde yüksek olması, onu kristalizasyon yoluyla ayırmayı mümkün kılar. o-Ksilenin kaynama noktasının diğerlerinden yüksek olması, distilasyon ile ayrılmasına olanak tanır. m-Ksilen ise en bol bulunan izomerdir ve genellikle karışımın %50-60'ını oluşturur.
İzomerlerin Kimyasal Reaktivitesi:
Üç izomerin aromatik halkası, katalizör varlığında elektrofilik sübstitüsyon reaksiyonlarına girebilir. Yan zincirdeki metil grupları, katalitik oksidasyon ile karboksilik asitlere (ftalik asit, izoftalik asit, tereftalik asit) dönüştürülebilir. m-Ksilen ve p-Ksilen, oksidasyon ile sırasıyla izoftalik asit ve tereftalik asit üretirken, o-Ksilen ftalik anhidrit üretir. Üç izomer de amonyak ve oksijen ile reaksiyona girerek ftalonitril türevleri oluşturabilir. o-Ksilen, m-Ksilen ve p-Ksilen birbirleri ile izomerize edilebilir. Isıl kondenzasyon sırasında poli-p-dimetilbenzen oluşur. Her üçü de kompleks oluşturabilir ve yanıcıdır.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Moleküler Formül | C₈H₁₀ |
| Moleküler Ağırlık | 106,17 g/mol |
| Erime Noktası Aralığı | -47,9°C (m) ile 13,3°C (p) arası |
| Kaynama Noktası Aralığı | 136-144°C (izomere bağlı olarak) |
| Parlama Noktası (Kapalı Kap) | 25°C (77°F) |
| Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı | 464°C (867°F) |
| Patlama Sınırları (Alt/Üst) | %1,1 / %7,0 (hacimce) |
| Buhar Basıncı (20°C) | ~6-9 mm Hg |
| Buhar Basıncı (37,7°C) | 18 mm Hg |
| Buhar Yoğunluğu (Hava=1) | 3,7 |
| Kırılma İndisi (n20/D) | 1,497 |
| Dielektrik Sabiti (25°C) | 2,4 |
| Yüzey Gerilimi | 28,8 mN/m (20°C) |
| Viskozite (20°C) | 0,62 mPa·s |
| Spesifik Isı | 1,72 J/g·K |
| Buharlaşma Isısı | ~36 kJ/mol |
| Suda Çözünürlük (25°C) | ~175 mg/L (çok az) |
| Organik Çözücülerde Çözünürlük | Etanol, eter, aseton, benzen, kloroform ile tamamen karışabilir |
| LogP (20°C) | 3,16 |
| Henry Yasası Sabiti (25°C) | 0,7-1,0 atm·m³/mol |
| Koku Eşiği | 0,2-1,0 ppm |
Ksilenin fiziksel özellikleri, izomerik bileşimine bağlı olarak küçük farklılıklar gösterir. Ticari ksilen karışımının kaynama noktası 137-140°C aralığında olup, bu aralık izomerlerin kaynama noktalarının bir yansımasıdır. Parlama noktası 25°C (77°F) olup, bu değer ksilenin benzen ve toluenden daha az yanıcı olduğunu ancak yine de dikkatli kullanım gerektirdiğini gösterir. Buhar basıncı, sıcaklıkla birlikte artar ve 37,7°C'de 18 mm Hg'ye ulaşır. Buhar yoğunluğunun 3,7 olması, buharının havadan ağır olduğunu ve kapalı alanlarda zeminde birikebileceğini gösterir. Viskozitesi düşüktür (0,62 mPa·s), bu da kolay pompalanabilir ve karıştırılabilir olduğunu gösterir. Suda çözünürlüğü çok düşüktür (175 mg/L) ancak çoğu organik çözücü ile tamamen karışabilir. LogP değeri 3,16, orta derecede lipofilik olduğunu ve yağlı dokularda birikme potansiyeli olduğunu gösterir.
Ksilen, aromatik bir hidrokarbon olarak, benzen halkasının karakteristik reaksiyonlarını gösterir. Metil gruplarının varlığı, halka üzerinde elektron yoğunluğunu artırarak elektrofilik sübstitüsyon reaksiyonlarını kolaylaştırır.
Oksidasyon Reaksiyonları:
Ksilen izomerleri, katalitik oksidasyon ile karboksilik asitlere veya anhidritlere dönüştürülebilir. Bu reaksiyonlar, ksilenin en önemli endüstriyel uygulamalarının temelini oluşturur:
o-Ksilen → Ftalik Anhidrit: o-Ksilen, vanadyum pentoksit (V₂O₅) katalizörü varlığında havadaki oksijen ile oksitlenerek ftalik anhidrit üretir. Bu, ftalik anhidritin ana üretim yöntemidir.
m-Ksilen → İzoftalik Asit: m-Ksilen, katalitik oksidasyon ile izoftalik aside dönüştürülür. İzoftalik asit, polyester reçineler ve kaplamalar için önemli bir hammaddedir.
p-Ksilen → Tereftalik Asit: p-Ksilen, katalitik oksidasyon ile tereftalik aside dönüştürülür. Tereftalik asit, PET (polietilen tereftalat) üretiminin ana hammaddesidir ve polyester elyaf, şişe ve film üretiminde kullanılır.
Sülfonasyon:
Ksilen, sülfürik asit ile reaksiyona girerek sülfonik asit türevleri oluşturur. Bu reaksiyon, izomerlerin ayrılmasında kullanılan yöntemlerden biridir. m-Ksilen, p-Ksilene göre daha kolay sülfonlanır ve bu özellik, m-ksilenin ayrılmasında kullanılır.
Nitrasyon:
Ksilen, nitrik asit ve sülfürik asit karışımı ile nitrolanarak nitrok silen türevleri oluşturur. Bu türevler, boyalar, patlayıcılar ve farmasötik ara ürünlerin sentezinde kullanılır.
Halojenasyon:
Ksilen, klor veya brom ile reaksiyona girerek halojenli türevler oluşturur. Bu reaksiyon, UV ışığı veya katalizör varlığında yan zincirde veya halkada gerçekleşebilir.
Friedel-Crafts Alkilleme ve Asilleme:
Ksilen, Friedel-Crafts reaksiyonları ile alkil veya asil gruplarının eklenmesine izin verir. Bu reaksiyonlar, çeşitli alkilbenzen ve asilbenzen türevlerinin sentezinde kullanılır.
Ksilen, başlıca iki ana kaynaktan elde edilir: petrol rafinasyonu ve kömür katranı.
| Yöntem | Hammadde | Proses Açıklaması |
|---|---|---|
| Petrol Rafinasyonu (Katalitik Reforme) | Nafta (petrol fraksiyonu) | Nafta, platin katalizör üzerinden geçirilerek katalitik reforme edilir. Oluşan reformat, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. C₈ fraksiyonu, ksilen izomerleri ve etilbenzen içerir. Bu fraksiyon, sıvı-sıvı ekstraksiyon veya distilasyon ile saflaştırılır. |
| Kömür Katranı Distilasyonu | Kömür katranı (kok üretimi yan ürünü) | Kömür katranı, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. Orta yağ fraksiyonu, benzen, toluen ve ksilen içerir. Bu fraksiyon, asit ve alkali yıkama ile saflaştırılır, ardından distilasyon ile ksilen elde edilir. |
| Petrol Krakingi | Petrol fraksiyonları | Petrol kraking işlemlerinde yan ürün olarak oluşan piroliz benzininden ksilen elde edilir. |
Detaylı Üretim Prosesi (Petrol Rafinasyonu):
Katalitik Reforme: Nafta (kaynama noktası yaklaşık 138°C), platin içeren bir katalizör üzerinden geçirilerek aromatik hidrokarbonlara dönüştürülür. Bu işlem, benzen, toluen ve ksilen üretir.
Distilasyon: Reformat, distilasyon ile fraksiyonlara ayrılır. C₆ fraksiyonu (benzen), C₇ fraksiyonu (toluen) ve C₈ fraksiyonu (ksilen ve etilbenzen) elde edilir.
Ekstraksiyon: C₈ fraksiyonu, sıvı-sıvı ekstraksiyon ile aromatik ve alifatik bileşenlere ayrılır. Aromatik fraksiyon, ksilen ve etilbenzen içerir.
Saflaştırma: Aromatik fraksiyon, distilasyon ile ksilen izomerleri ve etilbenzene ayrılır. o-Ksilen, yüksek kaynama noktası nedeniyle distilasyon ile ayrılabilir. p-Ksilen, düşük erime noktası nedeniyle kristalizasyon ile ayrılabilir. m-Ksilen, sülfonasyon veya adsorpsiyon gibi yöntemlerle ayrılabilir.
Kömür Katranı Yöntemi:
Kömür katranı, kok üretimi sırasında oluşan bir yan üründür. Katran, distilasyon ile çeşitli fraksiyonlara ayrılır. Orta yağ fraksiyonu (200-230°C), benzen, toluen ve ksilen içerir. Bu fraksiyon, asit ve alkali yıkama ile saflaştırılır, ardından distilasyon ile ksilen elde edilir. Kömür katranından elde edilen ksilen, petrol rafinasyonundan elde edilene göre genellikle daha yüksek oranda m-ksilen içerir.
Ksilen, çok yönlü bir organik çözücü ve kimyasal ara ürün olarak geniş bir kullanım alanına sahiptir. En önemli uygulamaları arasında boya ve kaplama endüstrisi, plastik ve sentetik elyaf üretimi, farmasötik ve tarım kimyasalları bulunur.
| Uygulama | Açıklama |
|---|---|
| Boya ve Kaplamalar | Boyalar, vernikler, lake ve cilalar için yaygın olarak kullanılan bir çözücüdür. Renkli metaller, otomotiv boyaları ve endüstriyel kaplamalarda kullanılır. |
| Baskı Mürekkepleri | Ofset ve gravür baskı mürekkeplerinde çözücü olarak kullanılır. |
| Yapıştırıcılar | Kauçuk bazlı yapıştırıcılar ve endüstriyel yapıştırıcılar için çözücü olarak kullanılır. |
| Temizlik Maddeleri | Elektronik bileşenler, hassas optik aletler ve metal parçaların temizliğinde kullanılır. |
| Deri ve Tekstil | Deri işlemede finisaj maddesi ve tekstil yağ giderme işlemlerinde kullanılır. |
| İzomer | Türev Ürün | Uygulama |
|---|---|---|
| o-Ksilen | Ftalik Anhidrit | Plastikleştiriciler, alkid reçineleri, polyester reçineler, boyalar, ilaçlar |
| m-Ksilen | İzoftalik Asit | Polyester reçineler, kaplamalar, boyalar, yapıştırıcılar |
| m-Ksilen | Muskat Ksilen (sentetik koku) | Parfüm ve kozmetik endüstrisi |
| p-Ksilen | Tereftalik Asit | PET (polietilen tereftalat), polyester elyaf, şişe, film |
| p-Ksilen | Dimetil Tereftalat | Polyester üretimi |
| Etilbenzen | Stiren | Polistiren, ABS, SBR, kauçuk, plastikler |
p-Ksilen ve Tereftalik Asit: p-Ksilen, tereftalik asit üretiminin ana hammaddesidir. Tereftalik asit, PET (polietilen tereftalat) üretiminde kullanılır ve bu da polyester elyaf, şişe, film ve ambalaj malzemelerinin üretiminde kullanılır. PET, dünyanın en yaygın kullanılan polimerlerinden biridir ve tekstil, ambalaj ve şişe endüstrilerinde devasa bir pazara sahiptir.
o-Ksilen ve Ftalik Anhidrit: o-Ksilen, ftalik anhidrit üretiminin ana hammaddesidir. Ftalik anhidrit, plastikleştiricilerin (özellikle PVC plastikleştiriciler), alkid reçinelerinin, polyester reçinelerinin ve boyaların üretiminde kullanılır.
m-Ksilen: m-Ksilen, izoftalik asit üretiminde kullanılır. İzoftalik asit, polyester reçineler, kaplamalar, boyalar ve yapıştırıcıların üretiminde kullanılır. Ayrıca, m-ksilen nitratlanarak ve indirgenerek boyaların sentezinde kullanılan 4,6-dimetil-1,3-fenilendiamin üretilir.
| Uygulama | Açıklama |
|---|---|
| Havacılık Yakıtları | Havacılık benzininde oktan artırıcı katkı maddesi olarak kullanılır. |
| Farmasötik Endüstrisi | Bazı ilaçların sentezinde çözücü ve ara ürün olarak kullanılır. |
| Tarım Kimyasalları | Pestisit ve herbisit üretiminde çözücü ve ara ürün olarak kullanılır. |
| Laboratuvar Uygulamaları | Mikroskop temizleyicisi, kromatografi çözücüsü ve reaktif olarak kullanılır. |
| Kauçuk Endüstrisi | Kauçuk işlemede çözücü olarak kullanılır. |
Ksilen, benzen ve toluenden daha az toksik olmakla birlikte, önemli sağlık riskleri taşır. Orta derecede toksik olarak sınıflandırılır ve cilt yoluyla emilimi minimumdur.
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Oral LD50 (Sıçan) | 4.300 mg/kg |
| Oral LD50 (Fare) | 2.119 mg/kg |
| Soluma LC50 (Fare) | 6.000 ppm |
| Cilt Tahrişi (Tavşan) | Orta (500 mg/24 saat) |
| Göz Tahrişi (Tavşan) | Şiddetli (5 mg/24 saat) |
| ACGIH TLV-TWA | 100 ppm |
| ACGIH TLV-STEL | 150 ppm |
| OSHA PEL-TWA | 100 ppm (435 mg/m³) |
| IARC Sınıflandırması | Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz) |
Akut Maruziyet:
| Konsantrasyon | Etkiler |
|---|---|
| 100-200 ppm | Göz, burun ve boğazda tahriş, baş ağrısı, baş dönmesi |
| 200-500 ppm | Mide bulantısı, kusma, koordinasyon bozukluğu, konfüzyon |
| >500 ppm | Anestezi, bilinç kaybı, solunum depresyonu |
| >5.000 ppm | Ölümcül olabilir |
Ksilen buharının yüksek konsantrasyonlarda solunması, gözlerde ve üst solunum yollarında tahrişe, baş ağrısına, baş dönmesine, mide bulantısına, kusmaya ve koordinasyon bozukluğuna neden olur. Çok yüksek konsantrasyonlarda, merkezi sinir sistemi üzerinde anestezik etki gösterir ve bilinç kaybına yol açabilir. Sıvı ksilenin göze teması şiddetli tahrişe ve kornea hasarına neden olabilir. Cilt teması, kuruluk, çatlama ve dermatite neden olabilir.
Kronik Maruziyet:
Uzun süreli mesleki maruziyet (≥100 ppm), aşağıdaki kronik sağlık etkilerine neden olabilir:
Nevrasteni Sendromu: Baş ağrısı, yorgunluk, uyku bozuklukları, hafıza ve konsantrasyon güçlüğü.
Otonom Sinir Sistemi Disfonksiyonu: Terleme bozuklukları, kalp çarpıntısı, baş dönmesi.
Karaciğer ve Böbrek Etkileri: Uzun süreli yüksek maruziyette karaciğer ve böbrek fonksiyonlarında bozulma.
Kadınlarda Menstrüel Bozukluklar: Uzun süreli maruziyet kadınlarda adet düzensizliklerine neden olabilir.
Cilt Etkileri: Kuru cilt, çatlama, dermatit.
Ksilen, vücuda esas olarak solunum yoluyla alınır. Akciğerler tarafından emilim oranı, tüm izomerler için %60-70 arasındadır. Ksilen ayrıca deri yoluyla da emilebilir; sıvı ksilenin ciltten emilim hızı ortalama 2,25 µg/(cm³·dak)'dır. Ksilen buharının deri yoluyla emilimi, doğrudan sıvı temasına kıyasla ihmal edilebilir düzeydedir.
Ksilenin üç izomeri de vücutta metabolize olarak karşılık gelen metilbenzoik asitlere dönüşür (o-Ksilenin %60'ı, m- ve p-Ksilenin %80-90'ı). Bu asitler, glukuronik asit ve glisin ile konjuge olarak metilhippürik asitler oluşturur ve idrarla atılır. Solunan ksilenin %3-6'sı doğrudan solunum yoluyla atılır. Küçük bir miktar (%2'den az) karşılık gelen ksilenol (fenol) ve hidrojenlenmiş 2-metil-3-hidroksibenzoik aside dönüşebilir.
Ksilenin yarı ömrü yaklaşık 0,5-1 saattir ve maruziyet kesildikten sonraki 18 saat içinde neredeyse tamamı vücuttan atılır. İdrarda metilhippürik asit tayini, ksilen maruziyetinin en iyi biyolojik izleme yöntemidir.
| Özellik | Benzen | Toluen | Ksilen |
|---|---|---|---|
| Formül | C₆H₆ | C₇H₈ | C₈H₁₀ |
| Moleküler Ağırlık | 78,11 | 92,14 | 106,17 |
| Kaynama Noktası | 80,1°C | 110,6°C | 137-140°C |
| Parlama Noktası | -11°C | 4°C | 25°C |
| Toksisite | Yüksek | Orta | Düşük-Orta |
| IARC Sınıflandırması | Grup 1 (Kanserojen) | Grup 3 (Sınıflandırılamaz) | Grup 3 (Sınıflandırılamaz) |
| Kullanım Alanları | Kimyasal ara ürün | Çözücü, ara ürün | Çözücü, ara ürün |
Benzen, toluen ve ksilen, benzer fiziksel özelliklere sahip olmakla birlikte toksisite ve kullanım alanları açısından önemli farklılıklar gösterir. Benzen en toksik olanıdır ve lösemiye neden olduğu bilinen bir insan kanserojenidir (IARC Grup 1). Bu nedenle, benzen içeren ürünlerin kullanımı sıkı bir şekilde düzenlenmiştir. Toluen, benzen ile ksilen arasında bir toksisite seviyesine sahiptir ve son yıllarda benzenin yerine kauçuk ve reçine çözücüsü olarak kullanılmaktadır. Ksilen, üçü arasında en düşük toksisiteye sahiptir ve boya, pestisit ve diğer uygulamalarda çözücü olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır.
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Sucul Toksisite | Sucul organizmalar için toksik; uzun süreli olumsuz etkiler |
| Biyobozunabilirlik | Aerobik koşullarda biyobozunur (hacimsel proseslerden daha yavaş) |
| Biyobirikim | Düşük-orta potansiyel (LogP 3,16) |
| Toprakta Hareketlilik | Orta (uçucu, suda az çözünür) |
| Çevresel Akıbet | Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi; yüzey suyunda kalıcı değildir; atmosferde fotoliz; biyolojik bozunma |
| Atık Bertarafı | Yerel düzenlemelere göre; yakma önerilir; tehlikeli atık bertarafı |
Ksilen, çevresel açıdan dikkatle yönetilmesi gereken bir maddedir. Sucul organizmalar için toksiktir ve sucul ortamlarda uzun süreli olumsuz etkilere neden olabilir. Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi nedeniyle, yüzey suyunda kalıcı bir kirletici olarak kabul edilmez. Havaya karışan ksilen, fotoliz ile parçalanır. Ksilenin çevrede biyolojik olarak bozunması da mümkündür, ancak bu süreç uçuculuk sürecinden çok daha yavaştır.
Çevresel Standartlar:
| Standart | Değer |
|---|---|
| Çin (TJ36-79) - İşyeri Havası | 100 mg/m³ (ksilen) |
| Çin - Yerleşim Alanı Havası | 0,30 mg/m³ (günlük ortalama) |
| Çin - İçme Suyu Kaynakları | 0,5 mg/L (ksilen) |
| Çin - Yüzey Suyu Kalite Standardı | 0,5 mg/L (I, II, III sınıf sular) |
| Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf I) | 0,4 mg/L |
| Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf II) | 0,6 mg/L |
| Çin - Atıksu Deşarj Standardı (Sınıf III) | 1,0 mg/L |
Ksileni içeren atıklar, yerel düzenlemelere göre bertaraf edilmelidir. Yakma genellikle önerilen bertaraf yöntemidir. Kanalizasyonlara, drenajlara ve su kütlelerine deşarjından kaçınılmalıdır.
| Tehlike Sınıfı | Kategori |
|---|---|
| Alevlenir Sıvı | Kategori 3 (H226) |
| Akut Toksisite - Soluma | Kategori 4 (H332) |
| Cilt Tahrişi | Kategori 2 (H315) |
| Göz Tahrişi | Kategori 2 (H319) |
| Aspirasyon Tehlikesi | Kategori 1 (H304) |
| Belirli Hedef Organ Toksisitesi - Tek Maruziyet | Kategori 3 (H335) |
| Sucul Kronik Toksisite | Kategori 2 (H411) |
Sinyal Kelimesi: UYARI
Tehlike İfadeleri (H-Codes):
| Kod | İfade |
|---|---|
| H226 | Alevlenir sıvı ve buhar |
| H304 | Yutulması ve solunum yollarına girmesi halinde ölümcül olabilir |
| H315 | Cilt tahrişine neden olur |
| H319 | Ciddi göz tahrişine neden olur |
| H332 | Solunması halinde zararlıdır |
| H335 | Solunum yolu tahrişine neden olabilir |
| H411 | Sucul yaşam için toksik, uzun süreli kalıcı etkiler |
| Kod | İfade |
|---|---|
| P210 | Isı, sıcak yüzeyler, kıvılcımlar, açık alevler ve diğer tutuşma kaynaklarından uzak tutun. Sigara içmeyin |
| P233 | Kabı sıkıca kapalı tutun |
| P240 | Topraklayın ve kabı ve alıcı ekipmanı bağlayın |
| P241 | Patlamaya dayanıklı elektrik, havalandırma ve aydınlatma ekipmanı kullanın |
| P261 | Toz, duman, gaz, buhar veya spreyi solumaktan kaçının |
| P271 | Sadece dışarıda veya iyi havalandırılmış bir alanda kullanın |
| P280 | Koruyucu eldiven, koruyucu giysi, göz/yüz koruması kullanın |
| P301+P310 | YUTULDUĞUNDA: Hemen ZEHİR MERKEZİ veya doktor arayın |
| P303+P361+P353 | CİLT (veya saç) İLE TEMASINDA: Tüm kirlenmiş giysileri hemen çıkarın. Cildi su/duş ile durulayın |
| P304+P340 | SOLUNDUĞUNDA: Kişiyi temiz havaya çıkarın ve solunum için rahat bir pozisyonda tutun |
| P331 | Kusturmayın |
| P332+P313 | Cilt tahrişi oluşursa: Tıbbi yardım alın |
| P337+P313 | Göz tahrişi devam ederse: Tıbbi yardım alın |
| P403+P233 | İyi havalandırılmış bir yerde saklayın. Kabı sıkıca kapalı tutun |
| P403+P235 | İyi havalandırılmış bir yerde saklayın. Serin tutun |
| P405 | Kilitli olarak saklayın |
| P501 | İçeriği/konteyneri yerel/bölgesel/ulusal/uluslararası düzenlemelere göre bertaraf edin |
| Maruziyet Yolu | Yapılacak İşlem |
|---|---|
| Soluma | Kişiyi hemen temiz havaya çıkarın. Solunum zorluğu varsa oksijen verin. Solunum durmuşsa suni solunum uygulayın. Hemen tıbbi yardım alın. |
| Cilt Teması | Kirlenmiş giysileri çıkarın. Etkilenen bölgeyi bol su ve sabun ile en az 15 dakika yıkayın. Tahriş devam ederse tıbbi yardım alın. |
| Göz Teması | Bol su ile en az 15 dakika hemen durulayın. Varsa kontakt lensleri çıkarın. Göz kapaklarını açık tutun. Hemen tıbbi yardım alın. |
| Yutma | Kusturmayın. Aspirasyon riski kimyasal pnömoniye neden olabilir. Ağzı su ile çalkalayın. Hemen tıbbi yardım alın. Sıvı parafin içirilmesi önerilebilir (doktor kontrolünde). |
| Hekime Not | Sıvı ksilenin akciğerlere aspirasyonu kimyasal pnömoniye neden olabilir. Destekleyici bakım birincil tedavidir. |
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Yangın Tehlikesi | Alevlenir sıvı; buhar-hava karışımları patlayıcı olabilir |
| Parlama Noktası | 25°C (77°F) |
| Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı | 464°C (867°F) |
| Patlama Sınırları (Alt/Üst) | %1,1 / %7,0 (hacimce) |
| Söndürme Maddeleri | Kuru kimyevi toz, karbon dioksit (CO₂), alkole dayanıklı köpük, su sisi, kum |
| Özel Tehlikeler | Buharlar havadan ağırdır ve tutuşma kaynaklarına gidebilir; termal bozunma tahriş edici duman üretir |
| Koruyucu Donanım | Basınçlı solunum cihazı (SCBA), tam koruyucu giysi |
| Yangınla Mücadele Talimatları | Kapları güvenli bir mesafeden su sisi ile serin tutun. Doğrudan su jeti kullanmayın (yangını yayabilir). Yangın sırasında buhar, duman ve gazları solumayın. |
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Kişisel Koruma | Uygun KKD giyin (kimyasal dayanıklı eldivenler, koruyucu gözlük, koruyucu giysi, solunum koruması) |
| Havalandırma | Havalandırmayı artırın; gerekirse alanı tahliye edin |
| Tutuşma Kaynakları | Tüm tutuşma kaynaklarını ortadan kaldırın; patlamaya dayanıklı ekipman kullanın |
| Kontrol | Kaynağı güvenli ise durdurun; yayılmayı önlemek için set çekin veya emdirin |
| Emme Malzemeleri | İnert emici malzemeler (kum, vermikülit, ticari emiciler) |
| Büyük Dökülmeler | Acil servisleri arayın; buharları bastırmak için köpük kullanın |
| Çevresel Önlemler | Drenajlara, kanalizasyonlara ve su kütlelerine girmesini önleyin; sucul organizmalar için toksiktir |
| Atık Bertarafı | Yerel düzenlemelere göre bertaraf edin; yakma önerilir |
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Depolama Koşulları | Serin, kuru, iyi havalandırılmış alan; yangından korunaklı alan |
| Kap Gereksinimleri | Sıkıca kapalı kaplar; topraklanmış kaplar |
| Korunması Gerekenler | Isı, kıvılcım, açık alev, güçlü oksitleyiciler |
| Sıcaklık | Depolama sıcaklığı: oda sıcaklığı (25°C altı) |
| Raf Ömrü | Uygun koşullarda 24-36 ay |
| Statik Yük | Statik elektrik birikimine karşı topraklama |
| Ambalaj | Çelik variller, plastik kaplar, IBC tanklar, tankerler |
Ksilen, serin, kuru ve iyi havalandırılmış alanlarda, ısı, kıvılcım, açık alev ve diğer tutuşma kaynaklarından uzakta saklanmalıdır. Yangından korunaklı alanlarda depolanmalıdır. Güçlü oksitleyicilerden ayrı olarak saklanmalıdır. Statik elektrik birikimini önlemek için tüm kaplar ve ekipman topraklanmalıdır. Patlamaya dayanıklı elektrikli ekipman kullanılmalıdır. Kaplar sıkıca kapalı tutulmalı ve etiketleri okunaklı olmalıdır. Boş kaplar bile buhar içerebileceğinden yangın ve patlama tehlikesi oluşturabilir.
Kullanım Notları:
İyi havalandırılmış alanlarda kullanın
Tutuşma kaynaklarından uzak tutun
Statik elektrik birikiminden kaçının
Göz, cilt ve giysi ile temasından kaçının
Buğuyu, buharı veya spreyi solumaktan kaçının
Yalnızca uygun kişisel koruyucu ekipman ile kullanın
Çevreye salınımından kaçının
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| UN Numarası | 1307 |
| Tehlike Sınıfı | 3 (Alevlenir Sıvı) |
| Ambalaj Grubu | II |
| Doğru Taşıma Adı | Ksilen |
| Deniz Kirletici | Evet |
| ADR/RID Sınıfı | 3 |
| IATA-DGR | Sınıf 3, Ambalaj Grubu II |
| IMDG Kodu | Sınıf 3, Ambalaj Grubu II |
Ksilen, UN 1307 numarası ile tehlikeli madde olarak sınıflandırılmıştır. Tehlike sınıfı 3 (Alevlenir Sıvı) ve Ambalaj Grubu II'dir. Taşıma sırasında ısı, kıvılcım, açık alev ve diğer tutuşma kaynaklarından uzak tutulmalıdır. Kaplar topraklanmalı ve bağlanmalıdır. Deniz kirletici olarak sınıflandırılmıştır. Taşıma sırasında uygun etiketleme ve dokümantasyon gereklidir.
| Bölge | Durum |
|---|---|
| AB | REACH kayıtlı |
| Türkiye (KKDİK) | Zorunlu uyum; kayıt gerektirir |
| ABD (TSCA) | Listelenmiştir |
| Kanada (DSL) | Listelenmiştir |
| Avustralya (AICS) | Listelenmiştir |
| Japonya (ENCS) | Listelenmiştir |
| Kore (KECL) | Listelenmiştir |
| Çin (IECSC) | Listelenmiştir |
Düzenleyici Durum:
| Durum | Bilgi |
|---|---|
| IARC Sınıflandırması | Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz) |
| HS Kodu | 29024400 |
| UN Numarası | 1307 |
| Tehlike Sınıfı | 3 (Alevlenir Sıvı) |
| Ambalaj Grubu | II |
| RTECS | ZE2100000 |
| WGK Almanya | 2 (su için tehlike) |
| TSCA | Evet |
| EINECS | 215-535-7 |
| Kategori | İsimler / Tanımlayıcılar |
|---|---|
| Yaygın İsimler | Ksilen, Ksilol, Dimetilbenzen, Karışık Ksilen |
| Eş Anlamlılar | Total Ksilen, m-,p-,o-Ksilen, o-,m-,p-Ksilen, NAFTA ÇÖZÜCÜ, SEALIT SEALANT, SCINTILENE COCKTAIL, SCINTIVERSE COCKTAIL |
| Ticari/Ürün İsimleri | Xylene Low Cumene, Xylene Mixture, Socal aquatic solvent 3501 |
Veritabanı Tanımlayıcıları:
| Veritabanı | Tanımlayıcı |
|---|---|
| CAS | 1330-20-7 |
| EC (EINECS) | 215-535-7 |
| MDL | MFCD00077264 |
| PubChem CID | 7237 |
| RTECS | ZE2100000 |
| UN | 1307 |
| HS Kodu | 29024400 |
| Merck | 14, 10081 |
| BRN | 1901563 |
ÖZET:
Ksilen (C₈H₁₀, CAS 1330-20-7), üç izomeri (o-ksilen, m-ksilen, p-ksilen) ve etilbenzenin bir karışımı olan aromatik bir hidrokarbondur. Renksiz, berrak, karakteristik aromatik kokulu bir sıvıdır. Molekül ağırlığı 106,17 g/mol, yoğunluğu 0,86 g/mL, kaynama noktası 137-140°C ve parlama noktası 25°C'dir. Etanol, eter, kloroform ve diğer organik çözücülerle karışabilir, suda çözünmez. Petrol rafinasyonu ve kömür katranı distilasyonu ile üretilir. En önemli kullanım alanları arasında boya ve kaplama çözücüsü, kimyasal ara ürün (ftalik anhidrit, tereftalik asit, izoftalik asit), plastik ve sentetik elyaf üretimi, farmasötik ve tarım kimyasalları bulunur. Sağlık açısından orta derecede toksiktir; akut maruziyet solunum yolu tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve mide bulantısına neden olurken, kronik maruziyet nevrasteni sendromu ve otonom sinir sistemi disfonksiyonuna yol açabilir. IARC Grup 3 (insanlar için sınıflandırılamaz) olarak sınıflandırılmıştır. Alevlenir sıvıdır ve sucul organizmalar için toksiktir. UN 1307 (Sınıf 3 - Alevlenir Sıvı) olarak sınıflandırılmıştır.
Temel Özellikler:
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm | Renksiz, berrak sıvı |
| Kimyasal Formül | C₈H₁₀ |
| Moleküler Ağırlık | 106,17 g/mol |
| Kaynama Noktası | 137-140°C |
| Parlama Noktası | 25°C (77°F) |
| Yoğunluk (25°C) | 0,86 g/mL |
| Buhar Yoğunluğu (Hava=1) | 3,7 |
| Suda Çözünürlük | Çözünmez |
| Birincil Kullanım | Çözücü, kimyasal ara ürün |
Başlıca Kullanım Alanları:
| Sektör | Uygulamalar |
|---|---|
| Boya ve Kaplamalar | Boyalar, vernikler, lake, cilalar için çözücü |
| Plastik ve Elyaf | PET, polyester, ftalik anhidrit, tereftalik asit üretimi |
| Kimya Endüstrisi | Organik sentez, ara ürünler |
| Farmasötik | İlaç sentezi, çözücü |
| Tarım | Pestisit ve herbisit üretimi |
| Temizlik | Elektronik, metal, hassas alet temizliği |
Toksikolojik Özet:
| Parametre | Değer |
|---|---|
| ACGIH TLV-TWA | 100 ppm |
| OSHA PEL-TWA | 100 ppm (435 mg/m³) |
| Oral LD50 (Sıçan) | 4.300 mg/kg |
| IARC Sınıflandırması | Grup 3 |
| Birincil Sağlık Etkisi | Solunum tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi, narkotik etkiler |
Temel Güvenlik Noktaları:
ALEVLENİR: Parlama noktası 25°C; tüm tutuşma kaynaklarından uzak tutun
PATLAYICI KARIŞIMLAR: Havayla patlayıcı karışımlar oluşturur (%1,1-7,0); patlamaya dayanıklı ekipman kullanın
TAHRİŞ EDİCİ: Cilt, göz ve solunum yollarında tahrişe neden olur
ASPİRASYON TEHLİKESİ: Yutulması ve solunum yollarına girmesi halinde ölümcül olabilir; KUSTURMAYIN
ÇEVRE TEHLİKESİ: Sucul yaşam için toksik, uzun süreli kalıcı etkiler
DEPOLAMA: Serin, iyi havalandırılmış alanda, tutuşma kaynaklarından uzakta saklayın
KKD GEREKLİ: Koruyucu eldivenler, gözlükler, koruyucu giysi, havalandırma yetersizse solunum koruması
KRİTİK UYARILAR:
Endüstriyel Önemi: Ksilen, kimya endüstrisinin en önemli ara ürünlerinden biridir. p-Ksilen, PET (polietilen tereftalat) üretiminin ana hammaddesi olan tereftalik asidin üretiminde kullanılır ve bu da tekstil, ambalaj ve şişe endüstrilerinin temelini oluşturur. o-Ksilen, ftalik anhidrit üretiminde kullanılır ve bu da plastikleştiricilerin, reçinelerin ve boyaların üretiminde kullanılır. m-Ksilen, izoftalik asit üretiminde kullanılır ve bu da polyester reçineler ve kaplamalar için önemlidir.
Sağlık Riskleri: Ksilen, benzen ve toluenden daha az toksik olmakla birlikte, önemli sağlık riskleri taşır. Akut maruziyet, solunum yolu tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve mide bulantısına neden olur. Yüksek konsantrasyonlarda, merkezi sinir sistemi üzerinde narkotik etki gösterir. Kronik maruziyet, nevrasteni sendromu, otonom sinir sistemi disfonksiyonu, karaciğer ve böbrek etkilerine yol açabilir. İdrarda metilhippürik asit tayini, ksilen maruziyetinin biyolojik izlemesinde kullanılır.
Yanıcılık ve Patlama Riski: 25°C'lik parlama noktası ile ksilen, orta derecede yanıcı bir sıvıdır. Buharları havadan ağırdır (buhar yoğunluğu 3,7) ve tutuşma kaynaklarına giderek geri tepmeye neden olabilir. Patlama sınırları %1,1-7,0 (hacimce) aralığındadır. Statik elektrik birikimi tutuşmaya neden olabilir. Patlamaya dayanıklı elektrikli ekipman, uygun topraklama ve kıvılcım çıkarmayan aletler kullanın.
İzomer Ayırımı: Üç ksilen izomerinin benzer fiziksel özellikleri, endüstriyel ayırma işlemlerini zorlaştırır. p-Ksilen, yüksek erime noktası (13,3°C) nedeniyle kristalizasyon ile ayrılabilir. o-Ksilen, yüksek kaynama noktası (144,4°C) nedeniyle distilasyon ile ayrılabilir. m-Ksilen, sülfonasyon veya adsorpsiyon gibi yöntemlerle ayrılabilir. Etilbenzen, kaynama noktası (136,2°C) ile p-ksilene (138,4°C) yakın olduğu için ayrılması zordur ve süperfraksiyonasyon veya ekstraktif distilasyon gerektirir.
Çevre: Ksilen, sucul organizmalar için toksiktir ve sucul ortamlarda uzun süreli olumsuz etkilere neden olabilir. Sudaki güçlü uçuculuk eğilimi nedeniyle, yüzey suyunda kalıcı bir kirletici olarak kabul edilmez. Havaya karışan ksilen, fotoliz ile parçalanır. Ksilenin çevrede biyolojik olarak bozunması da mümkündür. Ksileni içeren atıklar, yerel düzenlemelere göre bertaraf edilmelidir; yakma genellikle önerilen bertaraf yöntemidir. Kanalizasyonlara, drenajlara ve su kütlelerine deşarjından kaçınılmalıdır.
Önemli Beyan: Bu Teknik Veri Sayfası (TDS) yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Sağlanan bilgiler mevcut verilere dayanmaktadır ve doğru olduğuna inanılmaktadır. Ancak, kullanıcı ürünün kendi özel uygulamaları için uygunluğunu belirleme ve tüm geçerli düzenlemelere ve güvenlik gerekliliklerine uyma konusunda tek başına sorumludur. Tam güvenlik, kullanım, depolama ve mevzuat uyumluluğu bilgileri için her zaman üretici/tedarikçi tarafından sağlanan resmi Güvenlik Bilgi Formu'na (SDS/MSDS) başvurun. Kullanıcılar ürünü kendi proses ve uygulamalarında test etmekle yükümlüdür. Ksilen ile çalışırken tüm yerel, ulusal ve uluslararası düzenlemelere uyulmalıdır.